Η Πρωτοβουλία για τη Συσπείρωση της Αριστεράς κάλεσε με κείμενό της, ήδη από τον Ιούνιο του 2005, σε μια πλατιά συνάντηση τις πολιτικές δυνάμεις της αριστεράς και της οικολογίας, όσους /ες αποδεσμεύονται από τις κυρίαρχες πολιτικές της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ, καθώς και τις κοινωνικές δυνάμεις που λειτουργούν στα κινήματα, τις τοπικές κινήσεις και κοινωνικές οργανώσεις στο χώρο της πόλης και της αυτοδιοίκησης. Στόχος μια ενωτική και συστηματική παρέμβαση στον χώρο της πόλης και τους αυτοδιοικητικούς θεσμούς.

Σύμφωνα με το κείμενο της πρόσκλησης βρισκόμαστε στην αρχή μιας διαδικασίας,  δημοκρατικής και μαζικής ,στην οποία επιδιώκουμε να συμμετάσχει και να συναντηθεί ο μεγαλύτερος δυνατός αριθμός ανθρώπων με αυτοδιοικητικές και κινηματικές εμπειρίες αλλά και νέος κόσμος που θα ευαισθητοποιηθεί στην πορεία.

Θα ήθελα να σταθώ ιδιαίτερα στο θέμα της ενεργοποίησης των πολιτών και της συμβολής μας στην ανάπτυξη κοινωνικών κινημάτων πόλης – αστικών κοινωνικών κινημάτων, που αποτέλεσαν και αποτελούν διεθνή και ελληνική πρακτική. Χωρίς αυτή την προσέγγιση , αυτή τη διάσταση, ο αυτοδιοικητικός λόγος της αριστεράς παραμένει μερικός , στενά θεσμικός και εν πολλοίς ατελέσφορος. Γιατί, σύμφωνα με τα αριστερά προτάγματα, το έργο της κοινωνικής χειραφέτησης αφορά τα ίδια τα υποκείμενα της εκμετάλλευσης , της καταπίεσης και της γενικευμένης σήμερα αποξένωσης από τον εαυτό τους, το κοινωνικό περιβάλλον, την καθημερινή ζωή και την πόλη τους.

Σήμερα η πόλη εμπορευματοποιείται και το κοινωνικό κράτος καταλύεται από την αγορά. Η πόλη ως χωρικό και πολιτικό επίδικο χάνεται από τα χέρια των πολιτών της μέσα από την ιδιωτικοποίηση του δημόσιου χώρου και των κοινωνικών υποδομών, μέσα από τα περιβαλλοντοκτόνα σχέδια ανάπτυξης , την κερδοσκοπία στην κατοικία, την κυριαρχία της ατομικής έναντι της συλλογικής κατανάλωσης και την ιδιωτικοποίηση των δημόσιων υπηρεσιών. Η πόλη απομακρύνεται από τους πολίτες μέσω της διαχείρισής της από απρόσωπες κεντρικές εξουσίες ή , υποταγμένες στον νεοφιλελευθερισμό, αυτοδιοικητικές αρχές.

Ιδιαίτερα τα φτωχά λαϊκά στρώματα, όπως σπρώχνονται στο περιθώριο της εργασίας, σπρώχνονται και στο περιθώριο της πόλης, η οποία απευθύνεται στους έχοντες και κατέχοντες και όχι στο σύνολο του λαού της. Όμως, οι μικρές και μεγάλες αντιστάσεις του λαού της πόλης, όπως εκφράζονται  από τους οργανωμένους κοινωνικούς φορείς, τις αυτόνομες και αυτοδημιούργητες ομάδες πολιτών και τις μονιμότερες ή συγκυριακά συγκροτούμενες πρωτοβουλίες τους,  αποτελούν το μοναδικό αντίβαρο για τη διεκδίκηση και την οικειοποίηση της πόλης. Ταυτόχρονα είναι το ουσιαστικότερο στήριγμα της πολιτικής παρουσίας της αριστεράς και της οικολογίας  στους δημοτικούς και νομαρχιακούς θεσμούς, οι οποίοι, ως γνωστόν, ενεργούν στη βάση πραγματικών κοινωνικών συσχετισμών και όχι ωραίων διακηρύξεων . Τα κινήματα πολιτών δημιουργούν ρωγμές στη συνήθη αδράνεια των αιρετών εκπροσώπων, ακόμα και των αριστερών,  και μπορούν να αποτρέπουν τα χειρότερα, να κερδίζουν αιτήματα , να απομυθοποιούν την αγορά και την ανταλλακτική αξία ως μέτρα της ανθρώπινης ζωής, επαναφέροντας τα αστικά νοήματα της αλληλεγγύης, της κοινότητας, της συλλογικής ταυτότητας του πολίτη και , εν τέλει, της πολιτικής ως υπόθεσης των πολλών για τον καθορισμό της ζωής τους.

Η διεκδίκηση της πόλης από τους πολίτες διατυπώθηκε με χαρακτηριστικό τρόπο στη Χάρτα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ με τίτλο « Το Δικαίωμα στην Πόλη ». Στο κείμενο αυτό, που πήρε τον τίτλο του από την περίφημη διατύπωση του ανανεωτή μαρξιστή φιλόσοφου και κοινωνιολόγου Henry Lefebvre, οι πόλεις γίνονται πάλι επίδικα αντικείμενα των κοινωνικών τάξεων και ομάδων, στις οποίες το σύγχρονο εκμεταλλευτικό και αυταρχικό σύστημα παραγωγής και εξουσίας στερεί μια σειρά δικαιώματα κοινωνικά, πολιτικά και χωρικά, που συνδέονται με την πόλη.

Μαζί με την πυκνή διατύπωση Δικαίωμα στην Πόλη τα δύο συνθήματα του αντιπαγκοσμιοποιητικού  κινήματος – «Η πόλη δεν είναι για πούλημα» και «Οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη» – συνοψίζουν το στίγμα τόσο της σημερινής πραγματικότητας των πόλεων όσο και των αστικών κοινωνικών κινημάτων και των αντιστάσεων που εκδηλώνονται.

Όπως έχω ήδη πει, ο νεοφιλελευθερισμός αποσύρει σήμερα τη δημόσια χρηματοδότηση των υπηρεσιών που ολοκλήρωναν το κοινωνικό κράτος, συνδέονταν με την πόλη και συνιστούσαν αυτό που ονομάστηκε κοινωνικός μισθός. Όπως φάνηκε και στον προϋπολογισμό οι δαπάνες για την υγεία, την παιδεία , τον πολιτισμό, για τις κοινωνικές υποδομές και τις ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, συρρικνώνονται. Έτσι το έργο της αυτοδιοίκησης σ’ αυτούς τους τομείς μένει χωρίς χρηματοδότηση. Η αγορά, δηλαδή τα ιδιοτελή κριτήρια της μέγιστης κερδοφορίας των ιδιωτικών κεφαλαίων ρυθμίζουν αδιαμεσολάβητα την εργασιακή συνθήκη και την καθημερινή ζωή των πολιτών.

Στο πλαίσιο αυτό και ο δημόσιος χώρος της πόλης μετατρέπεται ολοκληρωτικά σε εμπόρευμα αλλά και ο ιδιωτικός αποτελεί αντικείμενο ανεξέλεγκτης κερδοσκοπίας, υπεράνω κανόνων και περιορισμών που θα απέβλεπαν στη διαφύλαξη του δημοσίου συμφέροντος και του χώρου ως συλλογικού αγαθού ανεξαρτήτως ιδιοκτησιακού καθεστώτος.

Η χώρα μας, χωρίς παράδοση δημοσίων ρυθμίσεων και υποδομών, με ισχυρά ερείσματα των μικρομεσαίων συμφερόντων στο κράτος και ισχυρές πελατειακές σχέσεις, που είχαν ήδη εγγράψει αρνητικές υποθήκες στο χώρο, ακολούθησε τη νεοφιλελεύθερη πολιτική της εμπορευματοποίησης και της παράδοσης στα μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα του χώρου, με όχημα τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Δεκάδες χιλιάδες στρέμματα δημόσιων χώρων δομήθηκαν, κυρίως στην Αττική και σχεδιάζεται να παραδοθούν σήμερα, μέσω του νόμου για τα Ολυμπιακά Ακίνητα, σε μικρό αριθμό μεγαλοεπιχειρηματιών που θα εκμεταλλευτούν αυτή την περιουσία του ελληνικού λαού, επιβάλλοντας αντίτιμο χρήσης στους νόμιμους κατόχους της. Στην Πάτρα έχουμε έναν από τους  Ολυμπιακούς Πόλους – το Παμπελοποννησιακό Στάδιο. Ήδη, όμως, μια άλλη τεράστια σε έκταση και σε περιβαλλοντική και πολιτιστική αξία δημόσια περιουσία είχε περάσει στην Ανώνυμη Εταιρεία Ελληνικά Τουριστικά Ακίνητα για την πιο βάναυση ιδιωτική εκμετάλλευση.

Η πόλη είναι μια σύνθετη οντότητα που χωρογραφείται από τους μεγάλους δημόσιους ελεύθερους χώρους, τους φυσικούς πνεύμονες που την περιβάλλουν – πράσινους, δασικούς και υγρούς – τα δημόσια κτίρια και τις συλλογικές εξυπηρετήσεις που προσφέρει στους πολίτες της. Η πόλη, όμως, σήμερα βλέπουμε να αλλάζει χέρια. Κάθε μέρα στη χώρα μας ένας δημόσιος χώρος απελευθερώνεται ως προς το ιδιοκτησιακό καθεστώς, τους όρους και τις προϋποθέσεις εκμετάλλευσής του και εμπορευματοποιείται. Αυτό γίνεται στις παραλίες, τις πλατείες και τους πεζοδρόμους, που γεμίζουν τραπεζοκαθίσματα και στους αδόμητους δημόσιους χώρους που παραχωρούνται σε ιδιώτες. Νεότερα, διατηρητέα μνημεία κατεδαφίζονται, διατηρητέα κτίσματα αποχαρακτηρίζονται, η δόμηση πλησιάζει σε απόσταση αναπνοής, αρχαιολογικούς χώρους τα σχέδια πόλης επεκτείνονται στα δάση, τα δάση καίγονται ή αποχαρακτηρίζονται ως δημόσια περιουσία, ελλείψει κτηματολογίου, μαζί με μη δασικές εκτάσεις για τις οποίες το δημόσιο δεν υπερασπίζεται τους τίτλους ιδιοκτησίας του. Ρέματα μέσα στις πόλεις κτίζονται, προκαλώντας πλημμύρες, βιότοποι κοντά σε αστικά περιβάλλοντα καταστρέφονται, χιλιάδες δέντρα κόβονται για λόγους τσιμεντόστρωσης δημόσιων χώρων ή κατασκευής κτιρίων και γκαράζ χωρίς να γίνονται πουθενά εκτεταμένες νέες φυτεύσεις.

Οι πόλεις αλλάζουν χέρια. Και δεν πρόκειται μόνο για τις εμφανέστατες μικρές ή μεγάλες περιπτώσεις που αναφέραμε. Μέσω θεσμικών ρυθμίσεων και των μηχανισμών της αγοράς, που κατευθύνουν τις προηγούμενες παρεμβάσεις, συντελείται, επίσης, μια εκτεταμένη κερδοσκοπία στο χώρο – real estate market όπως λέγεται εκσυγχρονιστικά – με επιπτώσεις στις τιμές της κατοικίας, στο κόστος των υποδομών και των μετακινήσεων, στην ενεργειακή κατανάλωση και την περιβαλλοντική ρύπανση.

Οι καταστροφικές αυτές διαδικασίες, μέσω των οποίων μεταφέρεται εισόδημα από τους πολλούς στους λίγους, είναι ταυτόχρονα πλήγματα στις υλικές προϋποθέσεις του πολιτισμού που είναι οι πόλεις και στις συλλογικές αξίες και το νόημα του αστικού – το νόημα της πόλης. Για τον νεοφιλελευθερισμό δεν υπάρχουν αξίες που η πόλη συμβολίζει ιστορικά ή υποδείχθηκαν στη διάρκεια των κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων μέσα στις οποίες υφαίνονται τα εναλλακτικά σχέδια και πρότυπα ζωής. Υπάρχει μόνο η αγορά και οι αξίες της : το κέρδος, ο ανταγωνισμός και ο άνθρωπος ως καταναλωτικό ζώον αντί του αριστοτέλειου πολιτικού ζώου. Μπορούμε να μιλάμε για μετάλλαξη ανθρωπολογικού χαρακτήρα  

Σ’ αυτές τις ίδιες πόλεις, όμως, που ο νεοφιλελευθερισμός σήμερα επιτίθεται, αναπτύσσονται και τα αστικά  κοινωνικά κινήματα και οι αντιστάσεις των πολιτών. Η θεωρία και η ιστορία των κοινωνικών κινημάτων της πόλης καταγράφουν από πολύ παλιά την ύπαρξη αυτών των κινημάτων και τον άρρηκτα συνδεδεμένο με την πόλη χαρακτήρα μεγάλων εξεγέρσεων, όπως απεργίες ενοικίων , καταλήψεις χώρων , διεκδικήσεις συλλογικών υποδομών κ.λ.π. Η πρόσφατη εξέγερση στα παρισινά προάστια συνδέεται με την πόλη, την υποβάθμιση, τη γκετοποίηση και την ολοσχερή περιθωριοποίηση , χωρική και κοινωνική, των πιο φτωχών . Θεωρούμε ίσως ότι στην χώρα μας δεν υπάρχουν τόσο πολωμένες, τουλάχιστον χωρικά, καταστάσεις. Και ,όμως, υπάρχουν σκληρές εστίες φτώχειας και περιθωριοποίησης . Η πόλη της Πάτρας – πολιτιστικής πρωτεύουσας – δεν έχει χώρο για τους μετανάστες δηλαδή τους απόκληρους άστεγους. Αλλά τότε ο πολιτισμός της δεν είναι ο δικός μας. Είναι ο αγοραίος πολιτισμός που χτίζεται σήμερα πάνω στις μεγαλύτερες πολώσεις  που έχει γνωρίσει ποτέ η ανθρωπότητα.

Τι μπορούμε να κάνουμε ;

Να αντιδράσουμε μαζί με το λαό μέσα στα κινήματα, ενισχύοντας την αυτοοργάνωση των πολιτών. Ο δρόμος της κοινωνικής αφύπνισης και ενεργοποίησης είναι ταυτόχρονα και λυδία λίθος για να σπάσουν οι συντηρητικές επιλογές στους αυτοδιοικητικούς θεσμούς. Η αριστερά δεν διεκδικεί θέσεις εξουσίας στους δήμους και τις νομαρχίες. Διεκδικεί θέσεις αντιπροσώπων του λαού, πράγμα του συνεπάγεται παράλληλη δουλειά στην κοινωνία και τους θεσμούς. Ελπίζω να καταφέρουμε στην Πάτρα και σε όλη την Ελλάδα να οικοδομήσουμε αυτό το πρόσωπο της αριστεράς.

Ελένη Πορτάλιου

29 / 11 /2005