Ομιλία της Ε. Πορτάλιου στην παρουσίαση του βιβλίου της Λ. Λεοντίδου, «Αγεωγράφητος Χώρα», εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 8/1/2007.

«ΑΓΕΩΓΡΑΦΗΤΟΣ  ΧΩΡΑ» : ΕΝΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

Ο γεωγράφος , ως επιστήμων της φύσης και του ανθρώπου ταυτόχρονα, θα αναζητήσει την αναδιάρθρωση στο χώρο, την αλληλεπίδραση ανθρώπου και φύσης, και θα εστιάσει το ενδιαφέρον του στη γη, στο περιβάλλον και τους οικισμούς, στην κίνηση και το ταξίδι, αντικείμενα που οι λοιποί κοινωνικοί επιστήμονες μόνο παρεμπιπτόντως ερευνούν.

 Λίλα Λεοντίδου

Αγεωγράφητος Χώρα, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2005   

Γιατί ένα βιβλίο που στοχάζεται πάνω στην επιστήμη της Γεωγραφίας και τις γεωγραφικές φαντασίες έχει μεγάλη σχέση με την Αρχιτεκτονική και τους αρχιτέκτονες ; Παρ’ όλο που συνηθίσαμε να θεωρούμε την Χωροταξία και την Πολεοδομία συγκοινωνούντα δοχεία με την Αρχιτεκτονική, παρ’ όλο που οι αρχιτέκτονες, ενίοτε επιφανειακά, αναφέρονται στις οικονομικές, κοινωνικές επιστήμες και την φιλοσοφία, φαίνεται να αγνοούν ότι η Γεωγραφία φωτίζει με τον πιο συνθετικό τρόπο το « πνεύμα του τόπου », δηλαδή τα ιδιαίτερα φυσικά , οικονομικά, κοινωνικά, πολιτισμικά χαρακτηριστικά του, έκφραση των οποίων αποτελεί και η Αρχιτεκτονική.

Αν οι αρχιτέκτονες  θέλουμε να κατανοήσουμε την Αρχιτεκτονική ως μετασχηματίζουσα το περιβάλλον διαδικασία, ως οικονομική κοινωνική παραγωγή, ως πολιτιστική χειρονομία ή / και ως φιλοσοφικό σχόλιο, τότε ο καλύτερος σύμμαχός μας είναι η Γεωγραφία. Η Αγεωγράφητος  Χώρα της Λίλας Λεοντίδου, αρχιτέκτονος και γεωγράφου, καθηγήτριας στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, με την πυκνή και ελκυστική γραφή της , μας πλοηγεί στο ταξίδι αναζήτησης του πνεύματος των τόπων, μας αποκαλύπτει μια επιστημονική περιοχή και μια ζώσα ανθρωπογεωγραφική ύλη , που αποδίδει και στο αρχιτεκτονικό αντικείμενο την ουσία της πολυδιάστατης γεωγραφικής συνθήκης, η οποία το δημιούργησε και το παρακολουθεί δια βίου.

Η Αγεωγράφητος Χώρα μπορεί να διαβαστεί από τους λιγότερο ενημερωμένους αναγνώστες ως βιβλίο αναφοράς πάνω στην ιστορική συγκρότηση της επιστήμης της Γεωγραφίας, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, και με αναλυτική καταγραφή της πολυμορφίας των εθνικών, των περιφερειακών γεωγραφιών και των πανεπιστημιακών σχολών στην Ευρώπη. Μπορεί  να αποτελέσει, επίσης, έναυσμα διαλόγου μεταξύ επιστημόνων ειδικών στα θέματα που ανακινεί, καθώς δεν έχει γραφεί ως μια απλή περιοδολόγηση αλλά ως ριζοσπαστικός κριτικός αναστοχασμός πάνω στις περιπέτειες της Γεωγραφίας. Πολύ περισσότερο που το βιβλίο ανακαλεί τους επιστήμονες οι οποίοι ενεπλάκησαν στο διάλογο και απέδωσαν ιστορικά ταυτότητες στη Γεωγραφία, διαυγάζοντας τις οπτικές τους .

Η Γεωγραφία γεννήθηκε και άνθισε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, οι Έλληνες δημιούργησαν τη λέξη Γεωγραφία.  Μετά τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία εξαφανίστηκε, επανεμφανίστηκε αργότερα στην Ευρώπη, αλλά, δυστυχώς αναβίωσε στη χώρα καταγωγής της ως επιστήμη και πανεπιστημιακός κλάδος μόνο πολύ πρόσφατα, γύρω στα 1990.

Η ιστορία της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας αρχίζει με τον Όμηρο και, μέχρι τον Διαφωτισμό, διατρέχει ένα χρονικό τόξο δέκα αιώνων. Περνά αρχικά από γεωγράφους, φιλόσοφους και ιστορικούς όπως ο Ηρόδοτος, ο Ιππόδαμος, ο Δικαίαρχος, ο Ευκλείδης, ο Αρίσταρχος, ο Ερατοσθένης, ο Στράβων, ο Πλίνιος,  ο Παυσανίας. Αν και χάθηκαν από την Ελλάδα «οι αρχαιοελληνικές γεωγραφικές φαντασίες … διασκορπίστηκαν στην Ευρώπη και αποκρυσταλλώθηκαν σε μια σειρά από επιστημολογίες  και γεωγραφικές  εθνικές σχολές » Η εξέλιξη της επιστήμης της Γεωγραφίας είναι «σύμφυτη με τον Ευρωπαϊκό πολιτισμό από τις απαρχές του στην Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τη νέα χιλιετία» .

 Το ταξίδι στο χρόνο με κέντρο τον τόπο στην Αγεωγράφητο Χώρα, ανακαλύπτει την επάνοδο ιδεών μισολιπόθυμων για ένα διάστημα και ξεχασμένων, απορρίπτει τη γραμμική εξελικτική πορεία της γεωγραφίας, βλέπει κύκλους που ξανανοίγουν καθώς και νέα αντικείμενα  και περιεχόμενα δίπλα σε παλιά ολοζώντανα. Απ’ αυτή την άποψη το βιβλίο συνθέτει συνειρμούς μεταξύ χρονικά απομακρυσμένων εποχών και ανακαλεί αρχαίες σκέψεις σε σύγχρονα συμφραζόμενα.

Μετά από μια περίοδο συρρίκνωσης , η Ευρώπη  από τον 11ο αι. επανακατοικείται, ανθίζουν νέες και παλιές πόλεις , γίνονται ευρύτερες γεωγραφικές ανακατατάξεις στη Μεσόγειο και την Ανατολή, ενώ αρχίζει η πόλωση ανάμεσα στην Ανατολή και την επεκτατική, αποικιοκρατική Δύση. Η Αγεωγράφητος Χώρα ταξιδεύει από τη Ρώμη στο Βυζάντιο, παρακολουθεί τον Μάρκο Πόλο, την Αναγέννηση και την εφαρμοσμένη Γεωγραφία των εξερευνήσεων , την αποικιοκρατία, φθάνει μέχρι το Διαφωτισμό και τη συνάντηση φιλοσοφίας – γεωγραφίας στο πρόσωπο του Καντ. Στον 18ο αι. έχουμε μια Ελληνική αναλαμπή  με τον Ιώσηπο  Μοισιόδακα και τη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου , όπως και τον 19ο αι. με τον Ποταγό . Από το προεπιστημονικό στάδιο, τον 16ο – 18ο αι., της Περιγραφικής Γεωγραφίας, παρακολουθούμε την ανάπτυξη, τον 19ο αι., της Κλασικής Γεωγραφίας ( Γερμανία ) στο πλαίσιο της Αιτιοκρατικής λογικής καθώς και της Περιφερειακής και Αναρχικής Γεωγραφίας (Γαλλία , Ρωσία) στο πλαίσιο της Πιθανοκρατίας. Ο 20ος αι. είναι πλουσιότερος σε ρεύματα σκέψης. Διακρίνουμε την Ανθρωπο – οικολογία ( ΗΠΑ ) και Οικο-γεωγραφία στο πλαίσιο της Οικολογίας, την Ποσοτική Επανάσταση και τη Συμπεριφορική Γεωγραφία στο πλαίσιο του Λογικού Θετικισμού, την Ανθρωπιστική, τη Φιλελεύθερη , τη Ριζοσπαστική ή Κριτική ή Μαρξιστική Γεωγραφία, αντίστοιχα στο πλαίσιο της Κριτικής Θεωρίας  και Φαινομενολογίας, του Φιλελευθερισμού, της Κριτικής Θεωρίας και του Μαρξισμού. Ο κύκλος ολοκληρώνεται με την Πολιτικο – οικονομική προσέγγιση στο πλαίσιο του Κριτικού Ρεαλισμού και της Θεωρίας της Ρύθμισης , την Πολιτιστική Γεωγραφία στο πλαίσιο του Μεταμοντερνισμού και, τέλος, την Οικονομική και Πολιτιστική Γεωγραφία στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Στροφής.

Όλες αυτές οι τάσεις ή σχολές οδηγούν και σε θεματικές υποδιαιρέσεις της Γεωγραφίας όπως Γενική, Ιστορική, Πολιτισμική, Φυσική, Οικονομική, Αστική, Κοινωνική, Περιβαλλοντική, Πολιτική, Ανθρωπογεωγραφία.

Ένα άλλο θέμα που διαπραγματεύεται η Αγεωγράφητος Χώρα είναι η διεπιστημονικότητα. Μπορεί στην Ελλάδα να αρεσκόμασταν στη φτωχή πατριδογνωσία των σχολικών εγχειριδίων, που αντιστοιχεί σε κάποιο είδος Περιγραφικής Γεωγραφίας, αλλά η Γεωγραφία είναι εγγενώς συνδεδεμένη με τη διεπιστημονικότητα. Αποτελεί ένα συνδυασμό επιστημών της φύσης και του ανθρώπου, άλλωστε οι πρώτοι γεωγράφοι ήταν πανεπιστήμονες και ενίοτε φιλόσοφοι. Παρ’ ότι ενέδωσε στην πολυεπιστημονικότητα και τον κατακερματισμό , που της επέβαλε ο Θετικισμός της δεκαετίας του ’60  , η  Γεωγραφία παραμένει στα βασικά σύγχρονα ρεύματά της διεπιστημονική. Για να μελετήσει τα γεωγραφικά φαινόμενα και τη σχέση χώρου – κοινωνίας συνενώνει και συνδυάζει την κοινωνική, οικονομική, πολιτική , πολιτιστική, ιστορική και φυσική γεωγραφία ως προσεγγίσεις που συνορεύουν μεταξύ τους.

Οι γεωγραφικές τάσεις της εποχής μας καταλαμβάνουν , όπως είναι φυσικό , μεγάλη έκταση στην Αγεωγράφητο Χώρα , ιδιαίτερα οι πιο πρόσφατες, που αναφέρονται ως Μεταμοντερνισμός και Πολιτιστική Στροφή. Είπαμε, ήδη, ότι η ριζοσπαστική και διεγερτική πνευματικά, επιστημονική σκέψη του βιβλίου προκαλεί σε διάλογο , πόσο μάλλον που η συγγραφές και απορίες διατυπώνει και με σαφήνεια παίρνει θέση όταν έχει ορίσει ρητά τον εαυτό της . Ορισμένες θέσεις , ιδιαίτερα αυτές που αφορούν στα πολύ σύγχρονα ρεύματα, εγείρουν ερωτήματα αλλά δεν είναι εδώ ο χώρος για να διατυπωθούν και μάλιστα από μία καθ’ ύλην αναρμόδια αρχιτέκτονα , όπως η γράφουσα. Ένα παράδειγμα  μόνο ερωτήματος από αυτά που δεν περιορίζονται στη Γεωγραφία αλλά αφορούν ευρύτερα τις επιστήμες και τη φιλοσοφία : μήπως η συνάρθρωση της ορθής εμμονής στο τοπικό και τη μοναδικότητά του  με την άρνηση των μεγάλων αφηγήσεων οι οποίες αναφέρονται ως « μεγαλόστομες » και την υποβάθμιση των οικονομικοκοινωνικών έναντι των πολιτιστικών διαστάσεων των φαινομένων, οδηγεί αντικειμενικά σε μια επιστημονική (και πολιτική) αδυναμία ανάγνωσης του σύγχρονου κόσμου στη βάση κοινών χαρακτηριστικών, που παγκοσμιοποιούν ο σύγχρονος καπιταλισμός και ιμπεριαλισμός και όχι μόνο στη βάση  αναντίρρητα  υπαρκτών τοπικών ιδιαιτεροτήτων .

Θα τελειώσω με τη σημασία του βιβλίου για τους ακαδημαϊκούς , καθώς παρουσιάζει μια εκτεταμένη έρευνα που αφορά στη σύγχρονη πραγματικότητα των Πανεπιστημιακών Σχολών Γεωγραφίας στην Ευρώπη.

Η Αγεωγράφητος Χώρα είναι ένα σημαντικό βιβλίο , πολύ πυκνό, τόσο γενικό όσο και εντοπισμένο. Μια πολύτιμη συμβολή της συγγραφέως Λίλας Λεοντίδου στην ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία, συνέχεια της πλούσιας επιστημονικής και συγγραφικής της παραγωγής , η οποία είναι διεθνώς αναγνωρισμένη.

Καλή ανάγνωση της  Αγεωγραφήτου Χώρας.

Ελένη Πορτάλιου

αρχιτέκτων, αν. καθηγ. Αρχιτεκτονικής Σχολής ΕΜΠ.