ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟ  ΣΧΕΔΙΟ  ΑΤΤΙΚΗΣ

Το Ρυθμιστικό Σχέδιο Αττικής συμπυκνώνει ένα μεγάλο μέρος της θεσμικής ασυδοσίας στο χρονικό του προαναγγελθέντος θανάτου της φύσης και των δασών της Αττικής. Και παρ’ ότι δεν έχει ακόμα ψηφιστεί, προβλέπει την ανάπτυξη περιοχών που κάηκαν, προαναγγέλλοντας τις φωτιές οι οποίες άναψαν πρόσφατα στην Αττική και πυροδοτώντας νέες. Επομένως, ένα σημαντικό αίτημα, που υποβάλλουν τα κινήματα και η αριστερά και υιοθετούν θεσμικοί αυτοδιοικητικοί φορείς μετά τις πυρκαγιές, είναι η απόσυρση του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αττικής. Ήδη το νομαρχιακό συμβούλιο Ανατολικής Αττικής, η οποία καταλαμβάνει χιλιάδες στρέμματα καμένων εκτάσεων, ζητά αυτή την απόσυρση. Βέβαια, οι εκλογές ανέκοψαν de facto τους σχεδιασμούς ψήφισης του ν/σχ. τώρα.

Από το 1985 στο 2009

Το Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας 1985 ( γνωστό ως σχέδιο Τρίτση), στην αναθεώρηση του οποίου προβαίνει το Ρυθμιστικό Σχέδιο Αττικής 2009, εκπονήθηκε σε μια εποχή υψηλών προσδοκιών, κυρίως στον προοδευτικό επιστημονικό κόσμο, για τη λειτουργία του σχεδιασμού ως εργαλείου ισόρροπης ανάπτυξης, περιβαλλοντικού ελέγχου, οικιστικής αναβάθμισης και περιορισμού των κοινωνικών χωρικών ανισοτήτων. Η φιλοσοφία του ΡΣΑ 1985 ανατράπηκε σταδιακά στην πράξη, λόγω έλλειψης πολιτικών εφαρμογής, σχεδίων εξειδίκευσης και συγκεκριμένων παραβιάσεων, κυρίως με τη μεταφορά του Αεροδρομίου στα Μεσόγεια και τις χωροθετήσεις των Ολυμπιακών Έργων. Παρ’ όλ’ αυτά, το ΡΣΑ 1985 αποτέλεσε πολλές φορές ανάχωμα σε επιζήμιες χωρικές επεμβάσεις και πολύτιμο εργαλείο για τις προσφυγές στο Συμβούλιο της  Επικρατείας. Η πλήρης ανατροπή του ολοκληρώνεται τώρα.

Από την εποχή της εκπόνησής του μέχρι σήμερα, σε διάστημα 24 χρόνων, πολλά προβλήματα έχουν παροξυνθεί στην Αττική. Η άναρχη συσσώρευση δραστηριοτήτων εντός και εκτός του αστικού χώρου, η οικιστική επέκταση και η εκτός σχεδίου δόμηση, η κατασπατάληση των φυσικών πόρων και της γεωργικής γης, η δραματική συρρίκνωση των δασικών εκτάσεων, η εμπορευματοποίηση και ιδιωτικοποίηση δημόσιας γης, ο περιορισμός της προσβασιμότητας στις ακτές, η κυκλοφοριακή ασφυξία, η ένταση των κοινωνικών, ταξικών ανισοτήτων στο χώρο, όλ’ αυτά αποτελούν καθημερινά αναγνωρίσιμες επιπτώσεις του αναπτυξιακού και χωρικού προτύπου της Αττικής. Δεν αποτράπηκαν, όχι μόνο λόγω ανεπάρκειας του ΡΣΑ 1985,  αλλά επειδή ακολουθήθηκαν εκ διαμέτρου αντίθετες πολιτικές κατευθύνσεις από αυτές που το ΡΣΑ 1985, έστω ανεπαρκώς, προδιέγραφε. 

Υπερσυγκεντρωτισμός 

Το Ρυθμιστικό Σχέδιο Αττικής δεν μπορεί ν’ αξιολογηθεί ανεξάρτητα από το Γενικό Χωροταξικό Σχέδιο (ΓΧΣ), που ψηφίστηκε το 2008, γιατί σ’ αυτό αποτυπώνονται σαφέστερα οι σχέσεις της περιφέρειας Αττικής με τις άλλες περιφέρειες της χώρας και οι στρατηγικές κατευθύνσεις του αναπτυξιακού προτύπου, το οποίο αναπαράγεται και οργανώνεται χωρικά.

Ο μεγάλος ασθενής της πολιτικής των αναπτυξιακών επιλογών και του χωροταξικού προτύπου είναι η περιφερειακή αποκέντρωση και η ισόρροπη ανάπτυξη των περιφερειών της χώρας, που πρέπει να αποτελούν το όχημα των αναγκαίων αναδιαρθρώσεων με στόχο να αρθούν οι ανισότητες κατά περιφέρεια και κλάδο και να ανατραπούν οι σημερινές περιφερειακές ανισορροπίες.

Τόσο όμως το ΓΧΣ όσο και το ΡΣΑ εμμένουν στον υπερσυγκεντρωτισμό της Αττικής. Το δεύτερο προσθέτει αντί να αφαιρεί έργα και δραστηριότητες. Νέα μεγάλα έργα υποδομής, νέες χωρικές συγκεντρώσεις μεταποιητικών δραστηριοτήτων, ενίσχυση του τουρισμού, όλ’ αυτά δημιουργούν νέα υπερσυγκέντρωση αντί για αποφόρτιση, με ανυπολόγιστες οικολογικές και κοινωνικές συνέπειες.

Κλιματική  Αλλαγή

Ένα δεύτερο μεγάλο κενό του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αττικής αφορά στην κλιματική αλλαγή. Οποιαδήποτε χωροταξική ρύθμιση πρέπει να ενσωματώνει σήμερα, σε συνθήκες βαθιάς οικολογικής κρίσης της Αττικής, την περιβαλλοντική διάσταση, πολύ περισσότερο που η Ελλάδα δεν έχει ακόμα επί της ουσίας συμμορφωθεί με τους στόχους του Κιότο, ήδη ανεπαρκείς για ν’ αναστρέψουν την κλιματική αλλαγή.

Η μοναδική αναφορά του σχεδίου νόμου στο θέμα της κλιματικής αλλαγής γίνεται σε μόλις 2 γραμμές ενός επιμέρους περιβαλλοντικού στόχου, τελευταίου στη σειρά μεταξύ άλλων, οι οποίοι αντιφάσκουν με τους υπόλοιπους στόχους του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αττικής.

Ελάχιστες είναι οι αναφορές του ΡΣΑ στο περιβάλλον και τις πολιτικές που συνδέονται με το κλίμα και αυτές παρεμπίπτουσες. Αλλά η κλιματική αλλαγή δεν αντιμετωπίζεται με εκ των υστέρων μικροεπεμβάσεις σ’ ένα δεδομένο αναπτυξιακό πρότυπο, το οποίο θέτει διεθνώς εν αμφιβόλω την επιβίωση του πλανήτη και ανατρέπει ήδη τις βάσεις αναπαραγωγής των ανθρώπινων κοινωνιών. Το ελληνικό αναπτυξιακό πρότυπο, που βασίστηκε στην οικοδομή, στα μεγάλα τεχνικά έργα και τον τουρισμό, έχει εξαντλήσει τις δυνατότητες αναπαραγωγής του και η εμμονή σ’ αυτό υπονομεύει τις όποιες δυνατότητες αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής.

Στοχευμένα μεγάλα έργα

1. Οι ορεινοί όγκοι δεν προστατεύονται ως δασικά οικοσυστήματα. Ο ορεινός όγκος του Υμηττού ονομάζεται «ενιαίο περιαστικό πάρκο αναψυχής και πολιτισμού», ο ορεινός όγκος της Πάρνηθας καθορίζεται σαν “περιοχή υψηλής προστασίας στο μεγαλύτερο τμήμα του», γιατί στο μικρότερο ήδη επεκτείνεται το Καζίνο και προωθείται η Τεχνόπολη, θέματα για τα οποία υπάρχουν προσφυγές πολιτών στο ΣτΕ.

Θεσμοθετείται η περαιτέρω διάβρωση του Υμηττού με νέους αυτοκινητόδρομους, που ταυτοχρόνως καταστρέφουν το βουνό και ενισχύουν τη χρήση του ΙΧ. Πολλοί είπαν ότι το ΡΣΑ αποτελεί το φύλλο συκής των νέων αυτοκινητοδρόμων. Είναι χαρακτηριστικό ότι, καθώς οι εκλογές ανέκοψαν την ψήφισή του, ο υπουργός ΠΕΧΩΔΕ έσπευσε να εξαγγείλει, ανεξάρτητα, τους αυτοκινητόδρομους.

2. Το ΡΣΑ υπονομεύει το Μητροπολιτικό Πάρκο στο Ελληνικό, εμφυτεύοντας μια νέα «αστική ανάπτυξη μικτών χρήσεων διοίκησης, επιχειρήσεων, τουρισμού και κατοικίας».

3.Στο «πρόγραμμα ανάπλασης ευρύτερης περιοχής Λιμένα Πειραιά» εντάσσει ήδη διακηρυγμένα σχέδια που αφορούν «την ανάπλαση της παράκτιας ζώνης Δραπετσώνας – Κερατσινίου με χρήσεις που στηρίζουν και αναδεικνύουν τον διεθνή ρόλο του Λιμένα Πειραιά ως Κέντρο Ναυτιλιακών Επιχειρήσεων, σε συνδυασμό με χρήσεις πολιτισμού και τουρισμού – αναψυχής».

4.Όσον αφορά τον Ελαιώνα, το ΡΣ Αττικής αναφέρεται «στην ανάπλασή του με επιχειρηματικά πάρκα, δημόσια διοίκηση και κέντρα μεταφορών, βιομηχανικούς θύλακες και πάρκα πρασίνου, αναψυχής αθλητισμού και  πολιτισμού».

Χωρικές Ενότητες

Οι  γενικές κατευθύνσεις για την ανάπτυξη των χωρικών ενοτήτων αναπαράγουν τις σημερινές παθογένειες και τους ταξικούς διαχωρισμούς. Η Χωρική Ενότητα Ανατολικής Αττικής – Μεσογείων, που έχει υποστεί μεγάλες πιέσεις λόγω Αεροδρομίου, ανασυγκροτείται ως ο δεύτερος μετά την Αθήνα και τον Πειραιά πόλος ανάπτυξης, δηλαδή ως πόλος επιπλέον συσσώρευσης όλων των δυνατών λειτουργιών. Ένα μέρος των καμένων εκτάσεων θα ενταχθεί σ’ αυτή την πολιτική.

Είναι προφανές ότι η εξωαστικοποίηση των Μεσογείων θα διαχυθεί σταδιακά προς τη Χωρική Ενότητα ΝΑ Αττικής- Λαυρεωτικής.

Η Χωρική Ενότητα Βόρειας Αττικής, η οποία θεωρητικά κατά το ΡΣΑ θα απολάμβανε της μεγαλύτερης προστασίας, κάηκε ήδη και οι καμένες εκτάσεις κατέστησαν απροστάτευτες.

Στη Χωρική Ενότητα της Δυτικής Αττικής θα συσσωρευτεί μεγάλο μέρος των σύγχρονων αναπτυξιακών δραστηριοτήτων, κυρίως δευτερογενούς αλλά και τριτογενούς τομέα καθώς και περαιτέρω οικιστικής ανάπτυξης.

Η αντίληψη του ΡΣ Αττικής είναι η ενίσχυση της ανάπτυξης στο σύνολο της περιφέρειας Αττικής, πλην, όμως, διατηρείται και ενισχύεται η ταξική διαίρεσή της, από τον αναπτυξιακό άξονα Ανατολής – Δύσης, σε Ανατολική και Δυτική Αττική. Η Δυτική Αθήνα και το Θριάσιο παραμένουν οι υποδοχείς των πιο οχλουσών χρήσεων, οι οποίες είναι αμφίβολο αν θα οργανωθούν χωρικά και θα ελεγχθούν, όπως διατείνεται το ΡΣΑ.

Οικιστική Ανάπτυξη

Ο στόχος του ΡΣ Αττικής είναι η «οικιστική ανάπτυξη (πρώτη και δεύτερη κατοικία) να διοχετεύεται κατ’ αρχήν στις υφιστάμενες πόλεις και οικισμούς ενώ οι επεκτάσεις των σχεδίων πόλης ή νέες αναπτύξεις να είναι περιορισμένες». Όμως, στην επόμενη παράγραφο θεωρούνται αποδεκτές οι νέες επεκτάσεις και προωθούνται «νέα ιδιωτικά προγράμματα οικιστικών αναπτύξεων για λόγους προώθησης καινοτομικών μορφών οργανωμένης πολεοδόμησης και στέγασης», βλέπε για λόγους επικερδών επενδύσεων του μεγάλου κατασκευαστικού κεφαλαίου. Πώς, επίσης, θα επιτευχθεί η οικιστική ανάσχεση και η διαφύλαξη της γεωργικής γης όταν διατηρείται σε ισχύ η εκτός σχεδίου δόμηση ;

Εμπόριο, Τουρισμός, Μεταποίηση

Στο πλαίσιο του διαμετακομιστικού ρόλου της Αττικής διογκώνεται ο τομέας του Χονδρικού Εμπορίου και Εφοδιαστικής. Προωθείται στις κεντρικές περιοχές, εκτός κέντρου και σε περιοχές ανενεργών χρήσεων και ζώνες επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, η χωροθέτηση μεγάλων εμπορικών κέντρων – βλέπε Malls, τα οποία σήμερα καταδυναστεύουν την πόλη και το λιανικό εμπόριο (Μαρούσι, Βοτανικός, κτήμα Καμπά, Γαλάτσι, κ.λπ.).

Προωθούνται νέες σύγχρονες μορφές τουρισμού και ταυτόχρονα επιτρέπονται όλες οι παλαιότερες, που έχουν δημιουργήσει μεγάλα περιβαλλοντικά προβλήματα και αποκλείσει την πρόσβαση των κατοίκων του λεκανοπεδίου στις ακτές.

Επιτρέπονται, τέλος, όλες οι μορφές μεταποίησης, σχεδόν στο σύνολο της περιφέρειας, με έμφαση στην περαιτέρω ανάπτυξη των ήδη διαμορφωμένων βιομηχανικών περιοχών.

Συμπέρασμα

Το ΡΣ Αττικής πρέπει να διαβαστεί ως μια συνολική πρόταση που υποβάλλουν η κυβέρνηση και το ΥΠΕΧΩΔΕ σε συνθήκες οικονομικής, κοινωνικής και οικολογικής κρίσης. Εκφράζοντας τις πιο ακραίες νεοφιλελεύθερες θέσεις, δεν απαντά στα μείζονα αλλά ούτε και στα επιμέρους προβλήματα του Λεκανοπεδίου, τα οποία ως κινήματα για την πόλη, το περιβάλλον και την οικολογία αντιμετωπίζουμε καθημερινά. Αντίθετα, το ΡΣΑ προδιαγράφει τις πολιτικές επιδείνωσής τους.

Ελένη Πορτάλιου

δημοτική σύμβουλος δήμου Αθηναίων με την Ανοιχτή Πόλη

καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής Σχολής ΕΜΠ