Εισήγηση στη διεθνή  συνάντηση ( 4 –  6 /11/ 2016 ) με θέμα  Η  ΕΥΡΩΠΗ  ΣΕ  ΚΡΙΣΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ  ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ  ΚΑΙ  ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ  ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ, οργάνωση :  R-Project

Ο πολιτικός αγώνας της υπαρκτής αριστεράς στην Ευρώπη σήμερα, παρά τις επιμέρους διαφοροποιήσεις οι οποίες συνδέονται και με τα μεγέθη των οργανωμένων δυνάμεών της, χρειάζεται να οικοδομηθεί σε μια βαθιά ιστορική γνώση που θα φωτίσει τις βασικές προϋποθέσεις επαναθεμελίωσης της ταυτότητάς της. Επιχειρώ σε 5 σημεία μια συντομογραφία βασικών θεμάτων που αφορούν σ’ αυτή την επαναθεμελίωση.

,Σημείο 1 : Η αριστερά σε όλες τις εκδοχές της, που έλαμψε – παρά τις ενδοαριστερές διαφορές – στο ευρωπαϊκό στερέωμα τις επαναστατικές δεκαετίες 1960, 1970, έχει ηττηθεί ως πολιτική δύναμη. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί σήμερα να καταστήσει εφικτό με κοινωνικούς και πολιτικούς όρους ένα εναλλακτικό σχέδιο στον καπιταλισμό του τέλους του 20ου και των αρχών του 21ου αιώνα. Παρά αυτή την οπισθοδρόμηση της αριστεράς, σημαντικά μαζικά, ριζοσπαστικά κοινωνικά κινήματα ανέδειξαν και αναδεικνύουν με ενάργεια τις θεμελιώδεις αντιφάσεις του σύγχρονου κόσμου : από τη ριζική αναδόμηση της εργασίας μέχρι την καταστροφή του πλανήτη και τα εκατομμύρια θυμάτων στις εμπόλεμες ζώνες και τους δρόμους της μετανάστευσης.

Εν τούτοις, η δράση των κοινωνικών κινημάτων, όπως το αντιπαγκοσμιοποιητικό και οι πρόσφατες επαναστάσεις των πλατειών παγκόσμια, δεν απέτρεψαν την επιβολή της βασικής στρατηγικής του καπιταλισμού, που συνίσταται στη (νεο)φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου. Η στρατηγική αυτή άλλαξε δραματικά τον παγκόσμιο χάρτη, ο οποίος ενοποιήθηκε, κατά κάποιον τρόπο, με την κατάρρευση των καθεστώτων σοβιετικού τύπου και την ένταξη της Κίνας στο καπιταλιστικό σύστημα. Το κεφάλαιο απέκτησε τεράστια ισχύ, αυτονομήθηκε από τον έλεγχο των εθνικών κρατών και από τα κοινωνικά συμβόλαια στις χώρες που είχαν υπάρξει. Ενσωμάτωσε στις ανάγκες κερδοφορίας του σχεδόν όλους τους τομείς της υλικής και πνευματικής παραγωγής καθώς και μεγάλες περιοχές του κόσμου, που διατηρούσαν δυνατότητες αναπαραγωγής των κοινωνιών μέσα από παραδοσιακούς τρόπους παραγωγής. Σήμερα τα κράτη δεν είναι παρά οι τοπικοί διαχειριστές αυτής της τεράστιας παγκόσμιας δομής και τα οικονομικά μεγέθη των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων είναι ανάλογα εκείνων μιας μέσης χώρας.   

Σημείο 2 : Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Ευρωζώνη μετά και τη συνθήκη του Μάαστριχτ αποτέλεσαν την απάντηση των κυρίαρχων καπιταλιστικών τάξεων της Ευρώπης στο διεθνή ανταγωνισμό. Η στρατηγική τους βασίζεται στη λιτότητα σε βάρος της εργασίας (διάσπαση της αγοράς εργασίας, υψηλή ανεργία), στην εκμετάλλευση εθνικών κρατών περιορισμένης ισχύος και κυριαρχίας και στη συμπίεση μερίδων του κεφαλαίου που δεν αντέχουν στο διεθνή ανταγωνισμό. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι χώρος εξισορρόπησης ανισοτήτων μεταξύ των εθνικών οικονομιών αλλά χώρος ανταγωνισμού που γεννά διαρκείς ανισορροπίες. Το ευρώ είναι ο μοναδικός δεσμός μεταξύ των χωρών της Ευρωζώνης. Έτσι η νομισματική ένωση λειτουργεί υπέρ της Γερμανίας και χωρών του βορρά που έχουν επιβάλει τη στρατηγική των ηγεμονικών τους μερίδων του κεφαλαίου στις ευρωπαϊκές συνθήκες. Η συνέχιση της πολιτικής αυτής θα επιτείνει τις ανισορροπίες και πιθανότατα η Ευρωπαϊκή Ένωση θα δοκιμαστεί από μία ανεξέλεγκτη κρίση και εκ των πραγμάτων μπορεί να οδηγηθεί σε διάλυση.

Σημείο 3 : Η ερμηνεία του  κόσμου από την πλευρά των αποκάτω υπήρξε ιστορικά στοιχείο ταυτότητας του σοσιαλιστικού και κομμουνιστικού κινήματος. Σήμερα, τα όπλα της κριτικής λιμνάζουν σ’ ένα πανικόβλητο ευρωπαϊσμό του πολιτικού προσωπικού, ακόμα και αριστερών κομμάτων που δεν έχουν αποδεχθεί ότι η υπαρκτή Ευρώπη είναι η μόνη εφικτή.

Η ανάγνωση του σύγχρονου κόσμου και η σταδιακή προσέγγιση βασικών κατευθύνσεων ενός εναλλακτικού σχεδίου είναι αντικείμενο τόσο απροκατάληπτης θεωρητικής προσέγγισης όσο και βαθιάς κατανόησης επί του πεδίου της κοινωνικής κίνησης, των κοινωνικών αναγκών και των ριζοσπαστικών ιδεών που γεννούν οι κοινωνικές πρακτικές. Να ερμηνεύσουμε τον κόσμο για να τον αλλάξουμε.

Η αντικαπιταλιστική αριστερά δεν γνωρίζει a priori την αλήθεια του κόσμου και δεν μπορεί να την προσεγγίσει σήμερα ανασυνθέτοντας τα απομεινάρια μιας ζωής. Αντίθετα, πρέπει να καλλιεργήσει ανεμπόδιστα την κριτική σκέψη, υπερβαίνοντας τον ίδιο τον εαυτό της.

Σημείο 4 : Η κρίση των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών ιδεών συνυπάρχει με τη σημερινή κρίση του καπιταλισμού, ο οποίος όμως επεκτείνεται παγκόσμια και κατισχύει. Ποιοί είναι οι εσωτερικοί και εξωτερικοί περιορισμοί – τα όρια της καπιταλιστικής στρατηγικής της (νεο)φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης ; Ποιες είναι οι ενδογενείς αντιφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωζώνης ; Η απαλλαγή από τη δυναστεία του ευρώ είναι ένα βήμα μιας εναλλακτικής πορείας της χώρας από την οποία, όμως, γεννώνται νέα δυσεπίλυτα προβλήματα τόσο λόγω των χαρακτηριστικών της ελληνικής οικονομίας όσο και λόγω της ρήξης σε μια μόνη χώρα της Ευρωζώνης. Ένα σχέδιο αποδέσμευσης προϋποθέτει πάνδημη συμφωνία, εμπλοκή και δέσμευση μιας μεγάλης λαϊκής συμμαχίας καθώς και τεράστια συλλογική και ατομική αυτενέργεια.  

Ποιες συγκλίσεις μπορεί να προκύψουν μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών – για παράδειγμα των χωρών του νότου – βασισμένες σε πραγματικές κοινωνικές αντιθέσεις ; Οι αντιθέσεις σήμερα  διαμεσολαβούνται από ανερχόμενα ακροδεξιά κόμματα, όπως η Εναλλακτική για τη Γερμανία, ή με συντηρητική έξοδο από την Ευρωζώνη, όπως έγινε με το Brexit. Μπορούν να οικοδομηθούν ευρύτατες ταξικές και κοινωνικές συμμαχίες στους ευάλωτους εθνικούς κρίκους της ευρωπαϊκής αλυσίδας για να συγκροτήσουν ένα εναλλακτικό πολιτικό σχέδιο ρήξης ; Ένα εναλλακτικό σχέδιο για την Ευρώπη των λαών, όπως λέγαμε κάποτε, μια ιδέα που ναυάγησε στην υπαρκτή σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σημείο 5 : Η πολιτική είναι υπόθεση των πολλών ή «οι μάζες γράφουν την ιστορία». Η αριστερά θα ανακτήσει την ψυχή της εάν κατ’ αρχήν εγκαταλείψει θνησιγενείς τελετουργίες αναβίωσης του παρελθόντος. Δεν χρειαζόμαστε καρικατούρες κομμάτων πρωτοπορίας ή μετώπων. Ούτε προγράμματα – μεταβατικά ή στρατηγικά – που συντάσσουν μικρές ομάδες εκλαμβάνοντας τις επιθυμίες τους ως πραγματικότητες. Η επανάληψη της διαδικασίας παραγωγής του προγράμματος του ΣΥΡΙΖΑ θα ήταν κωμικοτραγική. Γιατί τα προγράμματα, καλύτερα τα σχέδια των μεγάλων αλλαγών, δεν είναι γενικές ιδέες ούτε διακηρύξεις ομάδων επί χάρτου. Κανείς δεν πιστεύει πια στην ευκολία των λέξεων. Η πραγματικότητα είναι εδώ.

Η ήττα μεταφράζεται πρώτα απ’ όλα στην αποδόμηση μιας σχετικά ευρείας κοινωνικής σύνθεσης που είχε διαμορφωθεί εκ των πραγμάτων και εκφράστηκε στο κοινοβουλευτικό επίπεδο από τον ΣΥΡΙΖΑ. Σήμερα, όμως, οι κοινωνικές τάξεις και ομάδες που εξακολουθούν να καταστρέφονται από το τρίτο μνημόνιο έχουν διαλυθεί ως δρώντα υποκείμενα μπροστά στην ανυπαρξία προοπτικής και την οδυνηρή διαχείριση της καθημερινής ζωής. Οι νέοι άνθρωποι, παρίες της νέας εποχής και απόβλητοι του εργασιακού βίου,  μένουν σιωπηλοί ή επιδιώκουν να μεταναστεύσουν. Η αριστερά που επιμένει να σκέφτεται και να δρα πρέπει να κατανοήσει την κατάσταση, τις δικές της ανάγκες και τις ανάγκες των άλλων. Βεβαίως πρέπει να δρούμε. Βεβαίως υπάρχουν κοινωνικές και πολιτικές πράξεις που θρυμματίζουν τον καθρέφτη της ακινησίας και της παράδοσης. Οι σημερινοί αγώνες δεν είναι μαζικοί και συνήθως δεν είναι νικηφόροι. Είναι, όμως, απολύτως αναγκαίοι καθώς εκφράζουν την επιθυμία της αντίστασης, ανιχνεύουν και σηματοδοτούν τους δρόμους που θέλουμε ν’ ανοίξουμε περπατώντας. Γι’ αυτό δεν πρέπει να επαναλαμβάνουν γραφειοκρατικές καταστάσεις του παρελθόντος, σήμερα ολοένα πιο άμαζες.

Η πολιτική και κοινωνική ανασύσταση των κοινωνικών τάξεων που πλήττει βάναυσα η μνημονιακή πολιτική είναι το ζητούμενο σήμερα. Η επαναθεμελίωση της αριστεράς και η αναγέννηση των απελευθερωτικών ιδεών θα συμβαδίσει με τη συμμετοχή σ’ αυτή την ανασύσταση. Τα κοινωνικά κινήματα αποτελούν τόπους συνάντησης και αντίστασης στους οποίους συνδέονται  εκ των πραγμάτων και των σημερινών καταστάσεων, τα επιμέρους αιτήματα με την ανάγκη της γενικότερης ρήξης. Οι πολιτικές οργανώσεις δεν μπορεί να παραμένουν έγκλειστοι στον εαυτό τους μικρόκοσμοι. Αυτές οι αντιλήψεις ήταν πάντα λάθος. Πολύ περισσότερο σήμερα που οι ιδέες πρέπει να κυκλοφορούν απροκατάληπτα αλλά και οι πολιτικές συνθέσεις πρέπει να είναι βαθιά περιεκτικές ως προς τα ουσιώδη, μήπως και κατανοήσουμε τις αλήθειες του πραγματικού κόσμου.

Θα ξαναπώ τελειώνοντας κάτι που πιστεύω. Το μέλλον διαρκεί πολύ κι εμείς ζούμε λίγες στιγμές του ιστορικού χρόνου. Η συνείδηση αυτή μας προσγειώνει στο παρόν και την αξία της ενεργού κοινωνικής και πολιτικής δράσης μας σήμερα.