ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2003 – ΑΘΗΝΑ 2004 :

Στη Θεσσαλονίκη η καμπάνια Αντί – 2004 πραγματοποίησε εκδήλωση με συμμετοχή όλων των αντιπαγκοσμιοποιητικών κινήσεων. Από το Ελληνικό Κοινωνικό Φόρουμ εισηγήθηκε η Ελένη Πορτάλιου το κείμενο της οποίας δημοσιεύει η Εποχή.

   Η έννοια του πολιτισμού εκλαμβάνεται στη συζήτηση που κάνουμε με την ευρύτερη έννοια : περιλαμβάνει το σύνολο των στοιχείων που χαρακτηρίζουν μιά κοινωνία σε μιά δεδομένη ιστορική στιγμή. Απ΄ αυτή τη σκοπιά αφορά τον χαρακτήρα της ανάπτυξης και το είδος των παραγωγικών δραστηριοτήτων, τις κοινωνικές σχέσεις, τους πολιτικούς θεσμούς, τις ιδέες και ιδεολογίες, τα τεχνικά μέσα και τη λειτουργία της επιστήμης, τη συνολική πνευματική παραγωγή και τις τέχνες ειδικότερα. Θα θίξω ορισμένες πτυχές του θέματος.

   Οι Ολυμπιακοί Αγώνες αποτελούν για την Ελλάδα μια θηριώδη επιχείρηση που λειτούργησε καταλυτικά εντείνοντας εγγενείς παθογένειες σε πολλά επίπεδα.

  Συγκεντρώθηκαν κοινωνικοί πόροι και χορηγήθηκαν αφειδώς στον κατασκευαστικό τομέα και τους συναφείς κλάδους, ενισχύοντας τη μεγέθυνση και τη συγκεντροποίησή τους, στον τουριστικό τομέα στην ήδη κορεσμένη Αττική, στον τομέα των τηλεπικοινωνιών, των Μ.Μ.Ε. , της διαφήμισης και των εν γένει υπηρεσιών.

   Εντάθηκε έτσι η ιστορική εξάρτηση της ελληνικής οικονομίας από τα οικοδομικά και τεχνικά έργα και τον τουρισμό, πριμοδοτήθηκε η ανισομέρεια στην ανάπτυξη των περιφερειών της χώρας και δημιουργήθηκαν μη αναστρέψιμες παράπλευρες απώλειες, πρωτίστως αυτές που αφορούν το φυσικό περιβάλλον και τη μορφή της πόλης των Αθηνών και ευρύτερα της Αττικής.

   Θα σταθώ ιδιαίτερα στις περιβαλλοντικές καταστροφές, γιατί περί καταστροφών πρόκειται, που οι μεγακατασκευές των οδικών έργων, σχεδόν όλων προορισμένων για την εξυπηρέτηση των ιδιωτικών μέσων μεταφοράς, προκάλεσαν στο φυσικό περιβάλλον και το Αττικό τοπίο, διαταράσσοντας την οικολογική ισορροπία και τα φυσικά χαρακτηριστικά του αιώνων.

   Τα νερά, τα δάση, η βλάστηση, οι βιότοποι, η αττική χλωρίδα και πανίδα γενικά, με την ποικιλότητα και τη μοναδικότητά τους, το φυσικό ανάγλυφο του εδάφους και η πολυμορφία των ακτών, οι καλλιέργειες που διατηρήθηκαν σε βάθος χρόνου, αποτελούν ένα φυσικό και ταυτόχρονα πολιτιστικό κεφάλαιο, ένα περιβάλλον με ταυτότητα και χαρακτήρα. Εδώ διαδραματίστηκε η ιστορία των Ελλήνων την οποία αγνοούν ή/και περιφρονούν βαθύτατα οι αρμόδιοι πολιτικοί φορείς και οι κατ΄ευφημισμόν υπουργοί Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.

   Η εγκατάσταση του κωπηλατοδρομίου των Ολυμπιακών Αγώνων στον υδροβιότοπο του Σχινιά, μέσα στο ιστορικό τοπίο του Μαραθώνα, πάνω στα πουλιά, τα καλάμια, τα νερά και τα αρχαία κτίσματα που αποκάλυψαν οι μπουλντόζες, δεν είναι το μοναδικό παράδειγμα βαναυσότητας του κεντρικού και αποκεντρωμένου κράτους απέναντι στο Αττικό οικοσύστημα που, ήδη, πριν τους Ολυμπιακούς Αγώνες είχε διαταραχθεί και αποδιοργανωθεί με την άναρχη , αλόγιστη οικιστική επέκταση και τη συσσώρευση οχλουσών και ασύμβατων χρήσεων.

   Η Αττική όλη έχει προ πολλού μεταμορφωθεί σε μιά αποπολεοδομημένη περιφέρεια ενός κέντρου τραυματισμένου στο οποίο , εν τούτοις, υπάρχουν ακόμα περιθώρια στυγνής εκμετάλλευσης. Αυτή τη διάλυση και την αμορφία της Αττικής πολλαπλασίασαν τα Ολυμπιακά έργα. Πρόκειται για συνολική μη αναστρέψιμη μεταμόρφωση γιατί τα έργα αυτά απογειώνουν, επιπλέον, τα μεγέθη της πολεοδομικής χωρητικότητας και ανατρέπουν το μέτρο των παραδοσιακών οικιστικών πυρήνων, στις ελάχιστες περιπτώσεις που αυτό είχε διατηρηθεί. Τα μεγάλα οδικά, κυρίως, έργα ακολουθούνται από την επέκταση των σχεδίων και την ανεξέλεγκτη δόμηση, νόμιμη ή αυθαίρετη, σε πολλαπλάσιες από τις προκύπτουσες από τα πληθυσμιακά δεδομένα εκτάσεις.

   Επιπλέον των οδικών έργων, σε αδόμητους χώρους, τους καταλληλότερους και μοναδικούς για μια μελλοντική ανάπλαση των περιοχών στις οποίες ανήκουν, χωροθετήθηκαν Ολυμπιακά κτίρια δεκάδων χιλιάδων κυβικών μέτρων, όπως έγινε στο Μαρούσι, το Γαλάτσι, τη Νίκαια, το Φάληρο κ.λ.π. εξανεμίζοντας τη δυνατότητα μελλοντικής μερικής αποφόρτισης και ανασυγκρότησης των περιοχών αυτών με πρωταγωνιστές τους ελεύθερους δημόσιους χώρους.

   Η μορφή της πόλης, η σχέση πόλης- εξοχής, ο χαρακτήρας της προαστιοποίησης, η αναφορά στην Πόλη και η έννοια του ανήκειν σ΄ αυτή, η κεντρικότητα και η αποκέντρωση δεν υπάρχουν ανεξάρτητα από τους υλικούς όρους που επιτρέπουν τη διατύπωσή τους.

   Λέει ο Henry Lefebvre στο “ Δικαίωμα στην Πόλη” : Αν θεωρήσουμε την πόλη ως έργο ορισμένων ιστορικών και κοινωνικών “φορέων” τότε πρέπει να διακρίνουμε τη δράση και το αποτέλεσμα, την ομάδα (ή τις ομάδες) και το “ προϊόν τους”. Χωρίς ωστόσο να τα ξεχωρίζουμε. Δεν υπάρχει έργο χωρίς μιά ρυθμισμένη διαδοχή πράξεων και ενεργειών, αποφάσεων και συμπεριφορών, χωρίς μηνύματα και χωρίς κώδικες. Ούτε υπάρχει έργο χωρίς πράγματα, χωρίς κάποια ύλη που θα διαπλαστεί, χωρίς κάποια πρακτικό-αισθητή πραγματικότητα, χωρίς ένα έδαφος, μιά “φύση”, μιά ύπαιθρο και ένα περιβάλλον. Οι κοινωνικές σχέσεις έχουν σαν αφετηρία τους το αισθητό, δεν περιορίζονται στον αισθητό κόσμο κι ωστόσο δεν αιωρούνται στον αέρα, δεν φεύγουν μέσα στην υπέρβαση. Αν η κοινωνική πραγματικότητα εμπεριέχει μορφές και σχέσεις, αν δεν μπορεί να νοηθεί με τρόπο ομόλογο προς το απομονωμένο αντικείμενο, αισθητό ή τεχνητό, ωστόσο δεν υφίσταται χωρίς χειροπιαστά πράγματα, χωρίς προσδέσεις με το αντικείμενο και τα πράγματα”

  Το αναπτυξιακό πρότυπο των Ολυμπιακών Αγώνων διαμορφώνει μιά πρακτικο-αισθητή πραγματικότητα η οποία εκφράζει, σηματοδοτεί και συμπυκνώνει ένα επίπεδο πολιτισμού. Ο πολιτισμός των εκατομμυρίων που κατοικούν το Λεκανοπέδιο δεν μπορεί να είναι ανεξάρτητος από τον πολιτισμό της εξαρθρωμένης αστικότητας, της σπαταλημένης φύσης και των άμορφων πολεοδομικών συνεχών που δημιουργούν οι αναπτυξιακές πολιτικές και τα Ολυμπιακά έργα.

   Απ΄ αυτή τη σκοπιά είναι υποκριτικό να προβάλλεται η πολιτιστική Ολυμπιάδα ως παράλληλη πτυχή των Ολυμπιακών Αγώνων. Ακόμα και αν γίνουν μερικές άξιες λόγου εκδηλώσεις, πάντα βέβαια μέσα από το σύστημα της διαπλοκής διανοουμένων και καλλιτεχνών με την κεντρική εξουσία, που αποτελεί ένα είδος εξαγοράς και φίμωσής τους , το μείζον έχει χαθεί. Οι δυνάμεις της σύγχρονης αγοραίας ανάπτυξης έχουν διαβρώσει το υποκείμενο της διαμόρφωσης και εκφοράς του πολιτισμού που είναι η Πόλη και οι περιοχές που την περιβάλλουν.

  Έχουν ειπωθεί αρκετά για τις πτυχές των Ολυμπιακών Αγώνων που άπτονται του θέματος του πολιτισμού  και των ιδεολογιών που κυριαρχούν στην κοινωνία.     Συμπυκνώνω: Ο υπερφυσικός αθλητής των αναβολικών γίνεται το μέσον για να εκδιπλωθεί μια γιγαντιαία οικονομική και διαφημιστική επιχείρηση. Όμως μπροστά στις τηλεοπτικές οθόνες νομιμοποιείται η αποκορύφωση του ανταγωνισμού και της εμπορευματοποίησης του ίδιου του ανθρώπου από τα εκατομμύρια τηλεθεατών που, κατά τα άλλα, στη μεγάλη τους πλειοψηφία, είναι θύματα της αγοράς και του ανταγωνισμού.

   Η υποκατάσταση της πραγματικής ζωής από τη θεαματοποίηση της και η σχιζοειδής ανθρώπινη κατάσταση του κοινωνικού υποκειμένου που αιωρείται ανάμεσα στο δέος της καθημερινότητας και την παραμυθία ενός τηλεοπτικά κατασκευασμένου φαντασιακού είναι, επίσης, μείζον θέμα πολιτισμού. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες κατ΄εξοχήν σηματοδοτούν αυτή την πολιτισμική ισοπέδωση. Πάντως, οι   παρίες-τηλεθεατές καλούνται να βγουν από την αφάνεια του καναπέ ως εθελοντές, καλούνται δηλαδή να περάσουν από το καθεστώς πνευματικής κακοποίησης σε αυτό της οικονομικής εκμετάλλευσης.

  Το ζήτημα είναι ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες έχουν πλειοψηφικά γίνει αντιληπτοί ως εθνική υπόθεση και αποτελούν άλλο ένα εθνικό μύθο που επικάθεται και επικαθορίζει την πραγματική κοινωνία και τις συγκρούσεις που την διαπερνούν. Ο πολιτισμός τους μπορεί να μην είναι ο δικός μας, όπως λεει ο τίτλος της σημερινής συζήτησης, αλλά ο δικός μας δεν λάμπει ως αντίπαλη προοπτική και αυτό, βέβαια, είναι και δικό μας θέμα.

   Η κρίση της Πόλης συνοδεύεται, όπως λέει πάλι ο Henry Lefebvre, από την κρίση των θεσμών της Πόλης. Οι αυτοδιοικητικοί θεσμοί, κατ΄εικόνα και ομοίωση, στις περισσότερες περιπτώσεις, των θεσμών του κεντρικού κράτους δεν αντιπροσωπεύουν τους πολίτες και δεν υπερασπίζονται τα συνταγματικά διατυπωμένα δικαιώματα τους, που η Ολυμπιακή πολιτική καταστρατηγεί. Αντίθετα, συμπλέουν με το κεντρικό κράτος στην εξυπηρέτηση της εθνικής ιδέας ακόμα κι εκεί όπου ομάδες πολιτών συγκροτούν αντιστάσεις και πραγματοποιούν ενέργειες εναντίωσης στις επιπτώσεις των Ολυμπιακών Αγώνων.

   Οι Ολυμπιακοί Αγώνες προετοιμάζονται στο πλαίσιο ενός καθεστώτος που προσομοιάζει με καθεστώτα έκτακτης ανάγκης. Η συρρικνωμένη συναινετική δημοκρατία εκτρέπεται από τα πολιτικώς παραδεκτά και συνταγματικά όρια χωρίς ιδιαίτερες αντιστάσεις. Τα πολιτικά ζητήματα που ανακύπτουν αφορούν θέματα του πολιτικού (και νομικού) μας πολιτισμού, πολύ περισσότερο πού στην Ελληνική γλώσσα οι λέξεις πόλη, πολιτική, πολίτης, πολιτισμός έχουν κοινή ρίζα.

                                                  Ελένη Πορτάλιου