ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ ΠΟΛΙΤΩΝ ΡΕΘΥΜΝΟΥ, ΗΜΕΡΙΔΑ, 14/12/2013

Εισήγηση : Ελένη Πορτάλιου, δημοτική σύμβουλος δήμου Αθηναίων,

                                                   επικεφαλής της δημοτικής παράταξης Ανοιχτή Πόλη

H αυτοδιοίκηση στην εποχή των μνημονίων.

H εναλλακτική πρόταση: κοινωνικό κράτος και δημοκρατία

1. Αποκέντρωση με αυτοδιοίκηση : Μια στρατηγική επιλογή για

 την αυτοκυβέρνηση των τοπικών κοινωνιών

Θα θέσω προκαταβολικά την αφετηριακή θέση της ριζοσπαστικής αριστεράς για αποκέντρωση με αυτοδιοίκηση, η οποία εγγράφεται στη στρατηγική του δημοκρατικού δρόμου για τον σοσιαλισμό και ταυτόχρονα συγκροτεί τις προγραμματικές μας θέσεις τόσο στο επίπεδο της κριτικής στην αυτοδιοίκηση σήμερα όσο και στο επίπεδο της ριζικής μεταρρύθμισης του κράτους που ο ΣΥΡΙΖΑ δεσμεύεται να υλοποιήσει.

Οι έννοιες του δήμου και της κοινότητας έχουν βαθιά ιστορική καταγωγή και μακριά διαδρομή στην εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών. Παρά τα διαφορετικά περιεχόμενα και τις διαφορετικές μορφές που έλαβαν, ανάλογα με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο δημιουργίας τους, αφορούν πάντα στη διαχείριση των «κοινών» από τους πολίτες και βρίσκονται σε αντιπαράθεση με τη συγκεντρωτική, δεσποτική και αυτοκρατορική – μοναρχική εξουσία. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις που τέμνουν την ιστορία και μας παρέχουν ένα πλαίσιο προβληματισμού σήμερα για τον χαρακτήρα του κράτους και τα διάφορα επίπεδα συγκρότησής του είναι : οδήμος στην πλήρη δημοκρατική του άνθηση στην Αθήνα της κλασικής εποχής, οι κοινότητες που αποτέλεσαν τους θεσμούς συγκρότησης των αναδυόμενων πόλεων στον ύστερο Μεσαίωνα, οι κοινότητες της Καστίλλης στην Ισπανία, οι οποίες το 1520-22 αμφισβήτησαν την απόλυτη μοναρχία στη συγκρότηση του εθνικού κράτους, η Παρισινή Κομμούνα που αποτέλεσε ένα πρότυπο δημοτικό κίνημα και την εκλεγμένη από τον παρισινό λαό κυβέρνηση της πόλης, τέλος η αυτοδιοίκηση όπως εφαρμόστηκε στην Ελεύθερη Ελλάδα.

Η στρατηγική του δημοκρατικού δρόμου για τον σοσιαλισμό δεν θεωρεί το κράτος ένα κλειστό οχυρό το οποίο πρέπει να καταληφθεί εξ εφόδου. Αναγνωρίζει ότι η ταξική πάλη διαπερνά τους κρατικούς θεσμούς, προσβλέπει σε μια τομή ρήξης και ανατροπής στα βασικά δομικά χαρακτηριστικά του, στη δημιουργία νέων επαναστατικών θεσμών και στο σταδιακό μαρασμό του κράτους. Συστατικό στοιχείο αυτής της στρατηγικής είναι οι κοινωνικοί αγώνες, ιδιαίτερα τα κοινωνικά κινήματα, τα οποία αμφισβητούν με τις πρακτικές τους σημερινούς θεσμούς και διαμορφώνουν βασικά χαρακτηριστικά των νέων. Ταυτόχρονα, λειτουργούν στη μακριά διάρκεια διατηρώντας την αυτονομία τους και σε διαλεκτική ένταση με τη νέα εξουσία.

Τούτων δεδομένων είναι αναγκαία μια αποσαφήνιση των εννοιών της διοικητικής αποκέντρωσης του κράτους και της αυτοδιοίκησης. Οι δήμοι και οι περιφέρειες αποτελούν τη μορφή αποκέντρωσης που προσλαμβάνει το αστικό κράτος στη σημερινή ιστορική συγκυρία. Τα τοπικά δημοτικά/περιφερειακά συμβούλια αποτελούν τους αιρετούς θεσμούς αυτής της αποκέντρωσης. Παρά το ότι έχουν σημαντικές αρμοδιότητες είναι συγκεντρωτικοί θεσμοί κατ’ εικόνα και ομοίωση της κεντρικής κυβέρνησης. Συγκεκριμένα, ο δημοτικός θεσμός χαρακτηρίζεται από υπερεξουσίες του δημάρχου, υποβάθμιση του δημοτικού συμβουλίου, περιορισμένη συμμετοχή των αντιπολιτεύσεων και αδυναμία θεσμικής συμμετοχής της κοινωνίας στη λήψη των αποφάσεων, δηλαδή στον καθορισμό της δημοτικής πολιτικής. Οι δήμοι και οι περιφέρειες έχουν αρμοδιότητες αλλά όχι τους ανάλογους πόρους να τις ασκήσουν, πράγμα που σημαίνει συρρίκνωση ή/και κατάργηση των αποκεντρωμένων λειτουργιών τους.

2. Η Αυτοδιοίκηση στην εποχή των μνημονίων

Η Αυτοδιοίκηση υπήρξε ένα από τα μεγάλα θύματα των νεοφιλελεύθερων πολιτικών λιτότητας και των αλλεπάλληλων μνημονίων.

  • Η εφαρμογή των μνημονίων έχει οδηγήσει την πρωτοβάθμια αυτοδιοίκηση σε μείωση κατά 60% των θεσμοθετημένων πόρων της, ενώ σχεδιάζεται νέα μείωση της τάξης του 29%, η οποία θα έχει ως συνέπεια την αδυναμία επιβίωσης των δήμων.
  • Ίδια εικόνα υπάρχει και στην περιφερειακή αυτοδιοίκηση. Η μείωση κατά περίπου 40% των πόρων της, η απουσία δημοκρατικού προγραμματισμού και η υπονόμευση του αναπτυξιακού της ρόλου, ο ερμαφρόδιτος χαρακτήρας της μεταξύ κρατικής διοίκησης και τοπικής αυτοδιοίκησης και η διατήρηση της επιτήρησης του κράτους με τις επτά αποκεντρωμένες κρατικές διοικήσεις, έχουν δημιουργήσει ένα νέο γραφειοκρατικό μηχανισμό.
  • Ο συγκεντρωτισμός με τις συγχωνεύσεις του Καλλικράτη σε 325 δήμους, χωρίς πρόβλεψη ουσιαστικής ενδοδημοτικής αποκέντρωσης και ανάπτυξης αποκεντρωμένων θεσμών κοινωνικού ελέγχου, αφυδάτωσε την πεμπτουσία της αυτοδιοίκησης. Εξάλλου το υπερσυγκεντρωτικό δημαρχοκεντρικό σύστημα καλά κρατεί.
  • Βασικές κοινωνικές και συναφείς υπηρεσίες της αυτοδιοίκησης έχουν συρρικνωθεί ή καταργηθεί. Πρόκειται για υπηρεσίες που αφορούν ευρύτατα λαϊκά στρώματα, όπως οι βρεφονηπιακοί σταθμοί, το πρόγραμμα «βοήθεια στο σπίτι», η συντήρηση των σχολείων και η μεταφορά των μαθητών, τα δημοτικά ιατρεία, τα ΚΑΠΗ, τα προνοιακά επιδόματα, οι δομές πολιτισμού και αθλητισμού, η καθαριότητα, η διαμόρφωση και συντήρηση δημόσιων και πράσινων χώρων κ.ο.κ. Ταυτόχρονα, δεν έχουν δημιουργηθεί νέοι θεσμοί για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης
  • Στην αυτοδιοίκηση εφαρμόζεται το σχέδιο απολύσεων εργαζομένων του δημόσιου τομέα, που αρχικά έπληξε τους εργαζόμενους με σύμβαση έργου και σήμερα αγγίζει μέχρι και τους μόνιμους. Τα ονομαζόμενα σχέδια «μετατάξεων», «κινητικότητας», «διαθεσιμότητας», «εφεδρείας», καταλήγουν τελικά πολύ συχνά σε απολύσεις ή αποχωρήσεις εργαζομένων, με αποτέλεσμα η αυτοδιοίκηση να μην μπορεί να λειτουργήσει. Η ριζική ανατροπή των εργασιακών σχέσεων και δικαιωμάτων σε όλους τους τομείς διαμορφώνει ένα σύγχρονο εργασιακό μεσαίωνα. Πολυποίκιλες ελαστικές μορφές και εργασιακές σχέσεις με «δανεικούς» εργαζόμενους από ΜΚΟ, ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ, εργασία των πέντε μηνών, κ.λπ, κυριαρχούν.
  • Το κατ’ επίφαση “Παρατηρητήριο Οικονομικής Αυτοτέλειας των Οργανισμών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης” καταλύει τη σχετική αυτονομία του θεσμού και μετατρέπει τους αιρετούς σε φοροεισπράκτορες.
  • Η αυτοδιοίκηση γίνεται ιμάντας μεταβίβασης των εθνικών και υπερεθνικών αντιλαϊκών πολιτικών, όπως συμβαίνει μέσα από την Ελληνογερμανική Συνεργασία και την «αξιοποίηση» (δηλαδή εκποίηση) της δημόσιας και δημοτικής περιουσίας.
  • Βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα ακραίο νεοφιλελεύθερο σχέδιο, που περιλαμβάνει την ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών καθαριότητας και άλλων δημοτικών υπηρεσιών, την ανταποδοτικότητα των δημοτικών υπηρεσιών, καθώς και την εκποίηση του δημόσιου πλούτου (ενέργεια, τουρισμός, νερό, λιμάνια, αεροδρόμια) και τη μετατροπή της χώρας μας σε ΕΟΖ.

Συμπερασματικά, οι πολιτικές που εδραιώνονται στην Ελλάδα της μνημονιακής εποχής και του Καλλικράτη επιφέρουν οξεία επιδείνωση του κοινωνικού ρόλου και πολιτικοθεσμική υποβάθμιση της αυτοδιοίκησης.

Σήμερα ο κίνδυνος δεν είναι αυτός μιας «καχεκτικής» αυτοδιοίκησης, αλλά μιας «κλινικά νεκρής» αυτοδιοίκησης, όπως το διατύπωσε ο εκπρόσωπός στην ΚΕΔΕ των δημοτικών κινήσεων της ριζοσπαστικής και οικολογικής αριστεράς Σπύρος Τζόκας.

3. Η Εναλλακτική πρόταση της ριζοσπαστικής και οικολογικής αριστεράς

3.1. Το κοινωνικό κράτος

Ταμνημόνια και η εξυπηρέτηση ενός δυσβάσταχτου και μη βιώσιμου χρέους, το οποίο δεν οφείλει ο ελληνικός λαός, έχουν δημιουργήσει συνθήκες ανθρωπιστικής κρίσης σε πολλές περιοχές της χώρας που αφορούν ή ολόκληρους δήμους (πχ Πέραμα) ή εκτεταμένους θύλακες εντός των δήμων (πχ Αθήνα). Η αστεγία – αδυναμία πρόσβασης σε ασφαλή κατοικία – η αδυναμία σίτισης και καθημερινής επιβίωσης εκατοντάδων χιλιάδων νοικοκυριών, η διακοπή ηλεκτροδότησης σε 360.000 νοικοκυριά και ύδρευσης σε πολύ μεγάλο, επίσης, αριθμό είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της ανθρωπιστικής κρίσης. Επίσης, συνολικά 450.000 – 500.000 περιπτώσεις δανείων με υποθήκη πρώτη κατοικία ή χρεών προς το δημόσιο, τρίτους και ΔΕΚΟ για τα οποία μπορεί να εκπλειστηριαστεί η πρώτη κατοικία χτυπούν κόκκινο.

Ταυτόχρονα, ένας μεγάλος αριθμός δημοτών/κατοίκων από τις λαϊκές τάξεις και τα μεσαία στρώματα υποφέρει από δραματική μείωση των εισοδημάτων και χρειάζεται περισσότερο από ποτέ τις υπηρεσίες του αποκεντρωμένου κοινωνικού κράτους. Γι’ αυτό βασικό συστατικό της εναλλακτικής πρότασης της ριζοσπαστικής αριστεράς αποτελεί η επαναλειτουργία με αποδοτικότητα και διευρυμένη προσβασιμότητα πολιτών του κοινωνικού κράτους της αυτοδιοίκησης και η ανάπτυξη νέων υπηρεσιών για τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και την αντιμετώπιση της νέας φτώχειας στην εποχή της ανθρωπιστικής κρίσης. Ο άμεσος στόχος είναι η επιβίωση και στη συνέχεια η προοπτική εργασίας και οικονομικής ανάκαμψης των νοικοκυριών και των προσώπων.

Ο ΣΥΡΙΖΑ θ’ αντιμετωπίσει την κρίση διασφαλίζοντας σε όλο τον πληθυσμό πρόσβαση στους 4 βασικούς τομείς : στέγη, τροφή, υγεία, παιδεία. Εδώ η αυτοδιοίκηση έχει να παίξει ένα σημαντικό ρόλο.

  • Όλες οι ισχύουσες σήμερα κοινωνικές δομές της αυτοδιοίκησης διατηρούνται, βελτιώνονται και επεκτείνονται ώστε να καλύψουν τις σύγχρονες αυξημένες ανάγκες. Το κοινωνικό κράτος στους δήμους είναι βασικός φορέας όχι μόνο για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης αλλά και για την κοινωνική και παραγωγική ανασυγκρότηση.
  • Οι δημοτικές δομές κοινωνικής αλληλεγγύης (παντοπωλείο, παροχές ρουχισμού και εξοπλισμού, ενισχυτική διδασκαλία, ξενώνες προσωρινής διαμονής, κέντρα ημερήσιας φροντίδας, φαρμακείο που συμπληρώνει τα δημοτικά ιατρεία, κ.λπ.) πρέπει να επεκταθούν και να καλύψουν όλους τους αιτούντες. Παράλληλα με τις δικές της δομές, η αυτοδιοίκηση στηρίζει τα κεντρικά δίκτυα αλληλεγγύης και το κίνημα «Χωρίς Μεσάζοντες».
  • Αποτελεί προτεραιότητα η αποκατάσταση των εργασιακών δικαιωμάτων και των εργασιακών σχέσεων στους δήμους και η κάλυψη των αναγκών σε προσωπικό ώστε να λειτουργήσουν επαρκώς οι υπηρεσίες.
  • Στη διαχείριση των απορριμμάτων προτείνουμε ένα μοντέλο σύγχρονο και φιλικό στο περιβάλλον, εφαρμογή του κύκλου (διαχωρισμός στην πηγή, ανάκτηση υλικών, ανακύκλωση, κομποστοποίση, αξιοποίηση, ταφή υπολειμμάτων) με άξονες προτεραιότητας την αποκέντρωση των δραστηριοτήτων, τη μικρή κλίμακα, την ενθάρρυνση της κοινωνικής συμμετοχής, την αξιοποίηση του εγχώριου παραγωγικού δυναμικού και τη διατήρηση του δημόσιου χαρακτήρα της διαχείρισης. Η θέση αυτή συνεπάγεται παρεμβάσεις άμεσης προτεραιότητας τόσο στο νομοθετικό όσο και στο διοικητικό επίπεδο, που έχουμε ήδη μελετήσει.

3.2. Μια βαθιά δημοκρατική μεταρρύθμιση

  • Οι δήμοι αποτελούν αιρετούς τοπικούς θεσμούς του αποκεντρωμένου κράτους. Εκλέγονται δημοκρατικά από τις τοπικές κοινωνίες, οι οποίες παρεμβαίνουν και ελέγχουν το έργο τους τόσο μέσα από θεσμοθετημένες συμμετοχικές δομές όσο και μέσα από τις αυτόνομες κοινωνικές οργανώσεις και διαδικασίες τους.
  • Η αυτοδιοίκηση σε όλες τις βαθμίδες της δομείται θεσμικά με τρόπο ώστε οι αποφάσεις να λαμβάνονται και η πολιτική να ασκείται από τα συλλογικά όργανα και όχι από κλειστά ή μονοπρόσωπα εκτελεστικά όργανα. Τα δημαρχοκεντρικά χαρακτηριστικά του σημερινού συστήματος ανατρέπονται.
  • Οι συμμετοχικοί θεσμοί, θεμελιώδες συστατικό της αυτοδιοίκησης πρώτου βαθμού, αποτελούν αναπόσπαστο δομικό μέρος της θεσμικής και πολιτικής της συγκρότησης και λειτουργίας. Οι θεσμοί αυτοί περιλαμβάνουν και τις λαϊκές συνελεύσεις, τον συμμετοχικό προϋπολογισμό και τα τοπικά δημοψηφίσματα.
  • Η κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ κεντρικού κράτους και αυτοδιοίκησης πρέπει να είναι σαφής, εύληπτη και σταθερή και να μην μπορεί να μεταβληθεί με την έκδοση απλών υπουργικών αποφάσεων.
  • Η λεπτομερής χωροταξική μελέτη της εθνικής επικράτειας ώστε ο προσδιορισμός των ορίων των ΟΤΑ να αποδώσει οργανικές κοινωνικοοικονομικές ενότητες, με υψηλό βαθμό εσωτερικής χωρικής συνοχής, αποτελεί βασική συνθήκη της αποκέντρωσης που προτείνουμε και θα προκύψει μέσα από διαβούλευση. Οι χωρικές ενότητες πρέπει να έχουν διακριτή ταυτότητα και να είναι εύληπτες και αναγνωρίσιμες από την κοινωνική βάση. Ειδική έμφαση πρέπει να δοθεί στις ορεινές περιοχές και στα νησιωτικά συμπλέγματα όπου τα κριτήρια πρέπει να είναι διαφορετικά – σύμφωνα άλλωστε και με τις επιταγές του συντάγματος.
  • Το υφιστάμενο εκλογικό σύστημα που αποδίδει τα 3/5 των εδρών στον συνδυασμό που πλειοψήφησε αλλοιώνει την αναλογική αντιπροσώπευση και θ’ αντικατασταθεί από την απλή αναλογική σε όλα τα επίπεδα εκλογής και αντιπροσώπευσης της αυτοδιοίκησης.

4. Η αυτοδιοίκηση ως φορέας κοινωνικής ανασυγκρότησης

Οι δήμοι που στη σημερινή συζήτησή μας ενδιαφέρουν περισσότερο έχουν συγκεκριμένες αρμοδιότητες οι οποίες αν ασκούνται επαρκώς από πλευράς προσωπικού και χρηματοδότησης αναδιανέμουν τον παραγόμενο κοινωνικό πλούτο και μετριάζουν τις κοινωνικές ανισότητες. Ιδιαίτερα, λοιπόν, στην περίπτωση της ανατροπής των μνημονίων, διαγραφής και διαχείρισης του χρέους, αποτελούν βασικά κύτταρα κοινωνικής ανασυγκρότησης. Ταυτόχρονα, με το έργο που παράγουν και με τις μορφές εργασίας που προκρίνουν λειτουργούν και ως θεσμοί για την παραγωγική ανασυγκρότηση των τοπικών κοινωνικών. Για παράδειγμα, το τεχνικό πρόγραμμα των δήμων στηρίζει τον δευτερογενή τομέα της παραγωγής και η υποστήριξη από τον δήμο κινήματος «Χωρίς Μεσάζοντες» τον πρωτογενή τομέα της αγροτικής παραγωγής. Πέραν, όμως, αυτού και των υπαρκτών ή μελλοντικών αρμοδιοτήτων σε σημαντικούς τοπικούς πόρους, όπως τα λιμάνια, ή σε τομείς παραγωγής, όπως ο τουρισμός, μέσω οικονομικών και θεσμικών ρυθμίσεων, οι δήμοι πρέπει ν’ αναλάβουν ένα συντονιστικό ρόλο στην παραγωγική ανασυγκρότηση/παραγωγικό μετασχηματισμό της τοπικής οικονομίας και κοινωνίας.

Τελειώνω ακριβώς μ’ ένα παράδειγμα χρηματοδότησης από τον δήμο Γορτυνίας ενός ερευνητικού προγράμματος με τη συμμετοχή 4 Πανεπιστημιακών Σχολών κι ενός Ερευνητικού Ινστιτούτου. Το πρόγραμμα αφορά στην ανάδειξη ιστορικών/πολιτισμικών στοιχείων της περιοχής και των δυνατοτήτων ανάπτυξης της αγροτικής παραγωγής, ώστε πρωτογενής και τριτογενής τομέας σε συνέργεια μεταξύ τους να στηρίξουν, μέσω της παραγωγικής ανασυγκρότησης, την παραμονή των κατοίκων και την επιστροφή αυτών που έχουν μεταναστεύσει και υποφέρουν στις πόλεις.