ΤΟ   ΔΙΚΑΙΩΜΑ   ΣΤΗΝ   ΠΟΛΗ

Ελένη Πορτάλιου

Εισαγωγή στο α΄ μέρος της ημερίδας με θέμα « το Δικαίωμα στην Πόλη » που πραγματοποιήθηκε στις 18 / 12 / 2004 στο Ε.Μ.Π.

Έχουν περάσει 40 χρόνια από τη ριζοσπαστική διατύπωση του Henri Lefebvre «Το δικαίωμα στην Πόλη» , με την οποία ο Γάλλος, μαρξιστής φιλόσοφος και κοινωνικός επιστήμων άνοιξε νέους ορίζοντες στα πεδία της θεωρίας και της πολιτικής πρακτικής γύρα από τα θέματα της πόλης και της καθημερινής ζωής.

Στη γόνιμη 10ετία του ’60 , άλλωστε, η άνθιση των κοινωνικών επιστημών και η πολυδιάστατη προσέγγιση των κοινωνικών φαινομένων , μέσα σ΄ ένα περιβάλλον εξεγέρσεων και συγκρούσεων, συνέβαλαν στην περιθωριοποίηση ενός μονοδιάστατου μαρξισμού κι ενός περιοριστικού οικονομισμού. Ταυτόχρονα οδήγησαν τη θεωρητική σκέψη από τον κλειστό χώρο των ακαδημαϊκών κύκλων στο δημόσιο χώρο των κατάμεστων αμφιθεάτρων και των δρόμων.

Ο Η. L. αναλύει την αξία της ιστορικής πόλης, περιγράφει την κρίση της σύγχρονης πόλης που ξεκίνησε με τη βιομηχανική επανάσταση και οραματίζεται μια νέα κοινωνία στο πολιτικό περιβάλλον της πόλης, η  οποία έπρεπε επειγόντως να σωθεί και ν΄ ανακτηθεί πολυδιάστατα από τους κατοίκους της.

« Το δικαίωμα στην πόλη» γράφει, « δεν μπορεί να νοηθεί ως απλό δικαίωμα επίσκεψης ή επιστροφής στις παραδοσιακές πόλεις. Δεν μπορεί να διατυπωθεί παρά μόνο ως δικαίωμα στην αστική ζωή , μετασχηματισμένη, ανανεωμένη. Κι αν το αστικό πλέγμα περισφίγγει την ύπαιθρο και ό,τι επιζεί από την αγροτική ζωή, λίγο ενδιαφέρει : αρκεί να βρει το «αστικό» τη μορφολογική του βάση, την πρακτικο – αισθητή υλοποίησή του.

Το «αστικό» : τόπος συνάντησης , προτεραιότητα της αξίας χρήσης , εγγραφή στο χώρο ενός χρόνου, που θ΄ αναγορευτεί ανώτατο αγαθό ανάμεσα στα αγαθά ».

Μέχρι τον 19ο αιώνα οι πόλεις αναπτύσσονται ως λιγότερο ή περισσότερο ολοκληρωμένα σύνολα που δεσπόζουν αλλά δεν αντιτίθενται στην περιβάλλουσα ύπαιθρο και αποτελούν τόπους συγκέντρωσης της εξουσίας αλλά και της κουλτούρας  των ανθρώπινων κοινοτήτων. Οι πόλεις δεν είναι μόνο ο τόπος της παραγωγής, της  ανταλλαγής, και του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας , είναι επίσης πολιτικοί θεσμοί που διατρέχονται από συγκρούσεις και την ίδια στιγμή εκφράζουν κοινά συμφέροντα και νοήματα.

Οι πόλεις είναι προϊόντα του χρόνου · μέσα από τη σύνθετη ενορχήστρωση του χρόνου και του  χώρου έχουν γίνει η υλική ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών και η φωλιά της συλλογικής μνήμης. Από τη σκοπιά αυτής της συνολικής θεώρησης η πόλη είναι ένα έργο τέχνης  – ένα τέχνημα του ανθρώπινου πολιτισμού που αποκρυσταλλώθηκε σε μια μακρά διάρκεια πολλών αιώνων.

Χάρις σ΄ αυτήν την πυκνή ιστορικότητα, που περιλαμβάνει την πολιτική και την κοινωνική ιστορία της πόλης συνυφασμένη με τη πρακτικο-αισθητή της πραγματικότητα, η πόλη γίνεται   φορέας μιας σειράς δικαιωμάτων που αντικρούουν τις διακρίσεις λόγω τάξης , φύλου, φυλής κ.λ.π. και επαναφέρουν το όραμα της κοινότητας μέσα από την ισότητα, τη δικαιοσύνη και την αλληλεγγύη.

Ο Παγκόσμιος Καταστατικός Χάρτης για το Δικαίωμα στην Πόλη – ένα σχέδιο κειμένου από άτομα και συλλογικότητες στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, επαναφέρει στην ημερήσια διάταξη το ζήτημα της πόλης, που υφίσταται σήμερα μια νέα επίθεση από τον νεοφιλελευθερισμό ως χωρική οντότητα αλλά και μέσω της αποστέρησης μια  σειράς δικαιωμάτων από μεγάλο αριθμό των κατοίκων της.

Ο Παγκόσμιος Κοινωνικός Χάρτης είναι, όπως το διατυπώνουν οι συντάκτες του,  «ένα εργαλείο , με πρόθεση συνεισφοράς στον αγώνα για την πόλη και τη διαδικασία αναγνώρισης του δικαιώματος στην πόλη στο διεθνές σύστημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων ».

« Καθένας » , λένε, « έχει το δικαίωμα στην πόλη χωρίς διακρίσεις γένους, ηλικίας, φυλής, εθνικότητας, πολιτικού ή θρησκευτικού προσανατολισμού και στη διατήρηση της πολιτιστικής μνήμης και ταυτότητας. Η πόλη είναι ένας πολιτιστικά πλούσιος και ποικίλος χώρος που ανήκει σε όλους τους κατοίκους της.».

Το δικαίωμα στην πόλη μεταφράζεται, στη συνέχεια, σε μια σειρά από επί μέρους δικαιώματα που συνδέονται με την πόλη – δικαίωμα στην κατοικία, τις δημόσιες υπηρεσίες, τις μετακινήσεις κ.λ.π. – και απορρέουν από τη σύλληψή της ως πολιτικής κοινότητας δημοκρατικά διοικούμενης από τους πολίτες της, άνδρες και γυναίκες.

Οι πόλεις μπορούν , λοιπόν, να σωθούν και ν΄αναγεννηθούν ως κιβωτοί πολιτισμού και μικρά ή μεγάλα, πάντως πολυσήμαντα, σύμπαντα υπό την προϋπόθεση της πλήρους άσκησης όλων των δικαιωμάτων των πολιτών τους.

Σήμερα , όμως, διακυβεύεται η συνέχεια της ύπαρξης των πόλεων με τη μορφή που τις γνωρίσαμε ιστορικά . Παρά το ότι το Παρίσι, η Ρώμη ή οι Βρυξέλλες δεν είναι Λος Άντζελες ή Νέα Υόρκη ή  Ρίο ντε Τζανέϊρο, όλες οι πόλεις δοκιμάζονται  από τις διαλυτικές της κοινωνικής και χωρικής συνοχής τους δυνάμεις της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης .

Τα ζητήματα των σύγχρονων μετασχηματισμών των πόλεων συνιστούν εκτεταμένα θεωρητικά και πολιτικά πεδία τα οποία χρειάζεται να γνωρίσουμε. Μια εισαγωγική νύξη στο θέμα αποτελεί η πυκνή διατύπωση του Edward Soja από το βιβλίο του Postmetropolis :

Ως αποτέλεσμα αυτού του αχανούς και επαναδιατυπούμενου χαρακτήρα του χώρου της πόλης έχει γίνει δυσκολότερο από πριν το να ανακαλύψουμε τις εσωτερικές του λειτουργίες- οικονομικές, κοινωνικές, πολιτιστικές, πολιτικές,, ψυχολογικές – ενδογενώς, που σημαίνει σύμφωνα με ότι συμβαίνει τοπικά, εντός των συμβατικά καθορισμένων ορίων του. Οι πρακτικές της καθημερινής ζωής, η δημόσια περιοχή του σχεδιασμού και της διακυβέρνησης, η διαμόρφωση της αστικής κοινότητας και της αστικής κοινωνίας, οι διαδικασίες της αστικής και περιφερειακής ανάπτυξης και αλλαγής, η αρένα των αστικών πολιτικών, η συγκρότηση του αστικού φαντασιακού και ο τρόπος με τον οποίο « η πόλη » αναπαριστάται , όλ’ αυτά υπόκεινται όλο και περισσότερο σε παγκόσμιες επιδράσεις και περιορισμούς που μειώνουν σημαντικά αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε εννοιολογική αυτονομία του αστικού.

Το πρώτο μέρος της ημερίδας , το οποίο και θα συντονίσω , προσεγγίζει πιο γενικά το δικαίωμα στην πόλη ενώ το δεύτερο συμπυκνώνει μια σειρά κινηματικές πρακτικές που έμπρακτα συγκεκριμενοποιούν αυτό το δικαίωμα και σκιαγραφούν μια μορφή πόλης και μια κοινωνία πόλης στις οποίες αποβλέπουμε ασκώντας, σήμερα, τη δική μας πολιτική για την πόλη