Συνέντευξη ραδιοφωνική , ραδιοσταθμός «Στο Κόκκινο 105,5» , 20/11/2013

Επανάσταση / Επαναστάσεις

Τέσσερα είναι τα βασικά χαρακτηριστικά όλων ανεξαίρετα των επαναστάσεων.

  • συμπυκνώνουν σε ένα και μόνο χρόνο ή και λιγότερο εξελίξεις που χρειάζονται κανονικά γενιές ή και αιώνες.
  • Δεν υπάρχει επανάσταση χωρίς λαϊκή συμμετοχή και πρωτοβουλία από τα κάτω.
  • Το κοινωνικό ζήτημα είναι καθοριστικό στοιχείο των επαναστάσεων όπως και το ζήτημα της ελευθερίας με τη γενική έννοια. 
  • Επίσης στο πλαίσιο των επαναστάσεων υπάρχουν κοινοί σκοποί αλλά και εσωτερικές κοινωνικές συγκρούσεις και διαχωριστικές γραμμές.

Αμερικάνικη Επανάσταση

Ο αγώνας Ανεξαρτησίας της Αμερικής έγινε στο πλαίσιο μιας επανάστασης που απέκτησε μνημειώδεις διαστάσεις όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και για την Ευρώπη ή ακόμα και τις αποικιοκρατούμενες χώρες.

Η Αμερικανική και η Γαλλική επανάσταση καθοδηγούνται από ταυτόχρονες αρχές : ορισμένες ιδέες της εποχής του Διαφωτισμού που συναντάμε και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού – ο συνταγματισμός, η ατομική ελευθερία, η ισονομία. Οι αρχές αυτές κατά τον Πάλμερ «ήταν βαθύτερα ριζωμένες στην Αμερική, ενώ οι αντίθετές τους, ανταγωνιστικές αρχές, μοναρχικές, αριστοκρατικές, φεουδαρχικές ή εκκλησιαστικές, μπορεί να μην έλειπαν στην Αμερική ήταν, όμως, πολύ αδύναμες σε σχέση με την Ευρώπη».

Οι αμερικάνοι άποικοι είχαν επαναστατικοποιήσει την κοινωνία τους από τις απαρχές του αποικισμού περίπου δύο αιώνες πριν.

Η ίδια η ορμή των λαϊκών αντιδράσεων των ανατροπών, των πράξεων αμφισβήτησης των βασιλικών αρχών στη χώρα, η ίδρυση λαϊκών θεσμών κινητοποίησης των πολιτών ενάντια στην καταπάτηση της ελευθερίας τους από το βασιλεία και το κοινοβούλιο, το ίδιο το γεγονός της ένοπλης ανταρσίας που εξαπλώθηκε στις αποικίες ολ’ αυτά παρήγαγαν μια ριζοσπαστικότατη θεσμική ανατροπή.

Τους πρώτους μήνες του 1776 ο Τζων Άνταμς έγραφε «Με κάθε άμαξα και κάθε μέρα, η Ανεξαρτησία καταφθάνει σε μας σαν χείμαρρος». Βεβαίως οι αποικίες ήταν διαιρεμένες και δεν κινήθηκαν όλες ταυτόχρονα. Για παράδειγμα ο αγροτικός βορράς κήρυξε νωρίς την ανεξαρτησία της επαρχίας. Αντίθετα στην Πενσυλβανία, το Μέρυλαντ, τη Νέα Υόρκη κυριάρχησαν τα συμφέροντα των συντηρητικών.

Στα μέσα Ιουνίου 1776 ορίζεται η Επιτροπή για τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Μεταξύ αυτών που θα τη συντάξουν είναι ο Τόμας Τζέφερσον, γι’ αυτό κι έγινε τόσο γνωστό το όνομά του. Το κείμενο αυτό ήταν μια σαρωτική έκθεση όλων εκείνων των ιδεών, οι οποίες κυκλοφορούσαν στις αποικίες από την αρχή του αγώνα.

Όλοι οι άνθρωποι δημιουργήθηκαν ίσοι και είναι προικισμένοι με ορισμένα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα, μεταξύ αυτών η ζωή, η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας. Για τη διασφάλισή τους θεσπίζονται κυβερνήσεις μεταξύ των ανθρώπων, που αποκτούν δίκαιες εξουσίες από τη συναίνεση των κυβερνωμένων. Επίσης, ο λαός έχει δικαίωμα να καταργεί και να αλλάξει τις κυβερνήσεις.

Στις επαναστάσεις δημιουργούνται λαϊκοί θεσμοί από τα κάτω. Στην Αμερικάνικη δημιουργούνται : α. δίκτυο επαναστατικών επιτροπών από απλούς πολίτες σε κάθε επαρχία και σε όλες τις αποικίες β. λαϊκές επιτροπές ασφάλειας με αντάρτικη παράδοση.

Η Αμερικάνικη Επανάσταση διατρέχεται από εσωτερικές ταξικές συγκρούσεις. Όπως λέει ο Μάρρεη Μπουχτσίν στην πραγματικότητα ήταν ένας σκληρός εμφύλιος και κοινωνικός πόλεμος. Από τη μια ένας λαός των πιο χαμηλών τάξεων από την άλλη οι υποστηρικτές του στέμματος και τα καλά οργανωμένα βρετανικά στρατεύματα.

Όπως το έθεσε το 1909 ο Καρλ Μπέκερ «αν η επανάσταση ήταν ένας σκληρός αγώνας για «κυριαρχία στις πατρίδες» ήταν επίσης και ένας αγώνας για το ποιός «θα κυριαρχήσει στην πατρίδα».

Κομμούνα Παρισιού

Η Παρισινή Κομμούνα εμφανίζεται σε έκτακτες συνθήκες πολέμου. Η συνθηκολόγηση με τους Πρώσους που πολιορκούν το Παρίσι υπογράφεται από τον Θιέρσο, αρχηγό της κυβέρνησης, ο οποίος και μεταφέρει την εθνοσυνέλευση στις Βερσαλλίες. Αντίθετα οι αντιπρόσωποι των 20 διαμερισμάτων του Παρισιού ζητούν να δοθούν όπλα στο λαό και, με την περίφημη Κόκκινη Αφίσα, τη δημιουργία Κομμούνας. Το Παρίσι βομβαρδίζεται, οι Πρώσοι παρελαύνουν στα Ιλίσια Πεδία, ο Θιέρσος επιχειρεί να αρπάξει τα 227 κανόνια που υπερασπίζονται οι γυναίκες στη Μονμάρτη και τη Μπελβίλ. Η ΚΕ της Εθνοφρουράς εγκαθίσταται στο δημαρχείο και προκηρύσσει εκλογές, οι οποίες διενεργούνται σε κλίμα απόλυτης νομιμότητας.

Η Κομμούνα έχει ένα, όχι απόλυτα επεξεργασμένο, πάντως συγκεκριμένο σχέδιο για τις μορφές άσκησης και το περιεχόμενο της πολιτικής μιας λαϊκής εξουσίας. Συνθέτει επιμέρους πολιτικά ρεύματα : γιακωβίνοι, προυντονιστές, μαρξιστές.

Η Κομμούνα είναι ο οπλισμένος λαός του Παρισιού, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, που εκλέγει με καθολική ψηφοφορία την κυβέρνηση της πόλης του Παρισιού. Αν και η Κομμούνα συνιστά, μαζί με άλλα, ένα δημοτικό κίνημα, όπως έχει αναλύσει ο θεωρητικός της αστικής κοινωνιολογίας Manuel Castells, αλλά και ο Henri Lefebvre, έμεινε στην ιστορία των επαναστάσεων ως το πολιτικό επαναστατικό κίνημα του Παρισινού λαού ενάντια στο εγκατεστημένο μοναρχικό καθεστώς, το οποίο παρέδωσε το Παρίσι και τη Γαλλία στους Πρώσους. Συνθηκολόγησε δηλαδή με τον εξωτερικό εχθρό αρνούμενο να κινητοποιήσει και να οπλίσει τον λαό, φοβούμενο τον κλονισμό της ταξικής εξουσίας που κατείχε και την ανατροπή της.

Επίσημη Διακήρυξη της Κομμούνας (19-4-1871)

Αναγνώριση της δημοκρατίας ως τη μόνη συμβατή με τα δικαιώματα του λαού μορφή διακυβέρνησης, απόλυτη αυτονομία της Κομμούνας που προτείνεται για όλες τις περιοχές της Γαλλίας , διοικητικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις σύμφωνα με τη λαϊκή βούληση.

  • Διαγραφή χρεών από ενοίκια , ρύθμιση λογαριασμών μεταξύ χρεωστών και πιστωτών
  • Κατάργηση θανατικής ποινής
  • Κατάργηση της στρατολογίας στον κρατικό στρατό
  • Χωρισμός εκκλησίας από το κράτος
  • Εξασφάλιση διατροφής πληθυσμού
  • Αναδιοργάνωση δημόσιας εκπαίδευσης και νοσοκομείων

Η Παρισινή Κομμούνα αποτέλεσε την ταυτόχρονη ενσάρκωση των ιδεών της δημοκρατίας και του κομμουνισμού, με τη συγκεκριμένη μορφή του κοινοτισμού ως οργανώτριας αρχής της κοινωνίας. Πρόκειται για 72 ημέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο.

Άλλωστε, γιατί επιζεί η Κομμούνα, γιατί παραμένει αδιαφιλονίκητο σημείο αναφοράς των λαϊκών κινημάτων παγκόσμια; Η Κομμούνα είχε τη σύντομη ζωή ενός παιδιού και την αδιανόητη, για τη σημερινή πολιτική, αθωότητα της επανάστασης χωρίς ιεραρχίες, απλής όπως τα άμεσα προβλήματα που είχε να λύσει, απελευθερωτικής γιατί ο καθένας, άνδρας, γυναίκα, παιδί μπορούσε να πάρει πρωτοβουλίες χωρίς να εμποδίζεται. Οι άνθρωποι αισθάνθηκαν τη συγκολλητική ύλη της κοινοκτημοσύνης, της κοινότητας και της αλληλεγγύης γιατί δεν είχαν υλικά πράγματα να χωρίσουν, μόνον αισθήματα, ελπίδα και πίστη να μοιραστούν.

Ο Μαρξ επαίνεσε και τίμησε την Κομμούνα. Όταν λέει ότι «το σημαντικότερο κοινωνικό μέτρο της Κομμούνας είναι η ίδια η ύπαρξή της» έχει δίκιο. Γιατί η Κομμούνα ήταν η ζωντανή απόδειξη της δυνατότητας των αποκάτω να αναλάβουν τις κοινές τους υποθέσεις, να δημιουργήσουν αυτόνομους θεσμούς και να αυτοκυβερνηθούν. 

Ο Μαρξ υπέδειξε την Κομμούνα ως μορφή συγκρότησης λαϊκής εξουσίας.

Αντίσταση

Η έννοια χρησιμοποιείται πολλαπλά.

Αντίσταση στην καταπίεση, στην εξουσία, στην εκμετάλλευση, στο φασισμό, κ.λπ.

Σηματοδοτεί κοινωνικές πρακτικές, εκφάνσεις και μορφές που προσλαμβάνει η πάλη των τάξεων σε συνθήκες δημοκρατίας. Υπ’ αυτή την έννοια η αντίσταση αφορά σε ατομικές ή συλλογικές πράξεις ανυπακοής, που αποτελούν το οξυγόνο της δημοκρατίας.  Τα κοινωνικά κινήματα  είναι κινήματα αντίστασης σε πολιτικές της θεσμοποιημένης εξουσίας.

Επίσης, η αντίσταση αφορά ατομικές πράξεις ή μαζικές αντιδράσεις /εξεγέρσεις/αγώνες  κάτω από έκτακτες καταστάσεις και ολοκληρωτικά καθεστώτα, που οδηγούν ενίοτε στην ανατροπή τους.

Αντίσταση στη δικτατορία

Αρχικά έχουμε μεμονωμένες δράσεις αριστερών που δεν έχουν συλληφθεί. Δημιουργούνται οι πρώτες οργανώσεις και η αντίσταση διευρύνεται. Ακολουθεί το φοιτητικό κίνημα με τον μαζικό χαρακτήρα και τη δημόσια εμφάνισή του, ενώ μέχρι τότε η αντίσταση οργανώνεται κυρίως στην παρανομία πλην δύο εξαιρέσεων : κηδεία Παπανδρέου, κηδεία Σεφέρη.

Με τη Νομική η αντίσταση επικοινωνεί ευρύτερα με το αντιστασιακό κίνημα. Η μαζικότητα της αντιδικτατορικής πάλης στο Πολυτεχνείο που το μετέτρεψε σε σύμβολο τόσο της πριν όσο και της μετά, τόσο της ενεργητικής όσο και της παθητικής αντίστασης του ελληνικού λαού κατά της δικτατορίας,  συνέβαλαν να χαρακτηριστεί το Πολυτεχνείο εξέγερση. Αποτελεί τομή. Δεν έριξε τη δικτατορία αλλά έθεσε την πτώση της σε νέες βάσεις. Η δικτατορία δεν θα φιλελευθεροποιηθεί με εσωτερικές διαδικασίες αλλά,  τόσο  η πτώση της όσο και το μετέπειτα καθεστώς, θα σφραγιστούν από τη μαζική αντίσταση και πάλη. Πράγματι η μεταπολίτευση σφραγίστηκε από το ριζοσπαστισμό της  σύγκρουσης και αυτό αποτυπώθηκε και στο νέο Σύνταγμα και τον χαρακτήρα της Μεταπολίτευσης.  

Αντίσταση στη Γερμανική κατοχή

Αυτή πραγματοποιήθηκε από την Εαμική και όχι μόνο αντίσταση σε συνθήκες πολέμου. Αυτό που πραγματοποίησε το ΕΑΜ στη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής αποδίδεται πολύ γενικά με τον όρο Αντίσταση. Η Αντίσταση  έχει, όμως, ένα διπλό περιεχόμενο. Από τη μία έχουμε έναν ένοπλο απελευθερωτικό αγώνα που διεξάγεται στα βουνά από τον ΕΛΑΣ και ένα παλλαϊκό αγώνα στις πόλεις σε πολλά επίπεδα  : διατροφή του πληθυσμού, ενέργειες μαζικής ανυπακοής – μαζικές απεργίες δημοσίων υπαλλήλων, μαζικές διαδηλώσεις που καταργούν ην επιστράτευση, δολιοφθορές, ένοπλες ομάδες που υποστηρίζουν συγκεκριμένες δράσεις, παράνομος τύπος, αναγραφή συνθημάτων, χωνιά που μεταφέρουν τη φωνή του ΕΑΜ, κ.λπ. Και ας μην ξεχνάμε τη συγκλονιστική πράξη αντίστασης των Μανώλη Γλέζου και Λάκη Σάντα.

Από την άλλη έχουμε την εγκαθίδρυση μιας λαϊκής εξουσίας στην ελεύθερη Ελλάδα και την ανάδειξη της Κυβέρνησης του Βουνού με ελεύθερες εκλογές .

Ανυπακοή

Στη συγκρότηση του σύγχρονου κράτους υπάρχει μια εγγενής αντίφαση ανάμεσα στην υπακοή και την αξίωση της ελευθερίας. Όπως λέει ο Στέφανος Ροζάνης στην παραπάνω αντίφαση που επισήμανε ο Hegel, ο Ρουσώ απαντά με την αρχή της Γενικής Βούλησης «ως ουσιώδους προαπαιτούμενου της κρατικής υπόστασης και της δημοκρατίας … Κανένας νόμος δεν μπορεί να ισχύσει χωρίς τη συμφωνία όλων». Ελευθερία δεν υφίσταται όταν η βούληση της μειονότητας δεν γίνεται πλέον σεβαστή.

Η μαρξική μας παράδοση θέτει το θέμα του μαρασμού του κράτους το οποίο στην εποχή που ζούμε γίνεται ολοένα και πιο πολυπρόσωπο ολοένα και πιο διεισδυτικό στην κοινωνία. Γνωρίζουμε το σύνολο των μηχανισμών ελέγχου : ιδεολογικοί, κατασταλτικοί και τις παρεμβάσεις του στον έλεγχο της οικονομίας υπέρ των ισχυρών. Μέσω όμως της βιοπολιτικής – έννοια που επεξεργάστηκε ο Φουκώ – το κράτος ελέγχει κάθε πτυχή της ανθρώπινης υπόστασης. Υπ’ αυτή την έννοια η ελευθερία καθίσταται αδύνατη και η ανυπακοή αναγκαία.

Η ανυπακοή αναφύεται στη σύγκρουση ανάμεσα στο κράτος  ως εγγυητή της θέλησης του κοινωνικού συνόλου και του κράτους ως μηχανισμού καταστολής της ελευθερίας των κοινωνικών ομάδων και ατόμων.

Η «πολιτική ανυπακοή»  είναι η σύγχρονη εκδοχή του δικαιώματος αντίστασης και έγινε γνωστή με το μαζικό κίνημα στις ΗΠΑ ενάντια στις ρατσιστικές διαιρέσεις.

Ο όρος καθιερώθηκε από τον Χένρι Ντέιβιντ Θορό (1849) και αναφέρεται στο δικαίωμα του ατόμου να μην εφαρμόζει έναν άδικο νόμο. Ο ίδιος ο Θορό δηλώνει ότι αρνείται να πληρώσει φόρους στην κυβέρνηση που τους χρησιμοποιεί για να κάνει έναν άδικο πόλεμο εναντίον του Μεξικού.

Χαρακτηριστική είναι η θέση του Θορό «εγώ αποδέχομαι σε μεγάλο βαθμό τη ρήση: η καλύτερη κυβέρνηση είναι αυτή που κυβερνά λιγότερο».

Αλλά και ο Τζον Λοκ συνηγορεί ότι,  εφόσον ο λαός βρίσκεται εκτεθειμένος στην εξουσία της τυραννίας, αξίζει οι κυβερνώντες να βρίσκονται εκτεθειμένοι στην αντιπολίτευση  όταν καταχρώνται την εξουσία» .

Η Δημοκρατία χωρίς ανυπακοή θα ήταν ένα συνεχές status quo. Άλλωστε, συχνά οι θεσμοί αλλάζουν προς το χειρότερο. Παράδειγμα η σύγχρονη αυταρχική, συναινετική δημοκρατία, είναι σήμερα μονομερώς αυταρχική.

Η ανυπακοή είναι η διαδικασία μέσω της οποίας αναδύεται  η αλλαγή των νόμων ώστε να προκύψει μια νέα θέσμιση. Αρχαιοελληνικό «Έδοξεν τη βουλή και τω δήμω». Εφόσον οι νόμοι δεν πηγάζουν από μια εξωτερική ανώτατη αρχή, θεό ή βασιλέα, είναι ευμετάβλητοι. 

Εξέγερση

Εξέγερση των σκλάβων στην αρχαιότητα. Εξέγερση των χωρικών στο μεσαίωνα. Η εξέγερση παραμένει και ως νεωτερική μορφή γενικευμένης δημόσιας αντιπαράθεσης σε μια εγκαθιδρυμένη κατάσταση, ενάντια σε ανελεύθερα καθεστώτα, συνολικά ή σε επιμέρους διαστάσεις της πολιτικής τους που αποτελούν, συνήθως, καθολικά επίδικα.

Οι εξεγέρσεις προηγούνται των επαναστάσεων αλλά δεν καταλήγουν πάντα σε επαναστάσεις.

Ας δούμε την πιο πρόσφατη εξέγερση της πλατείας Ταξίμ.

Υπάρχει μια αφορμή, ένα έναυσμα που πυροδοτεί ευρύτατες συγκλίσεις. Ο Ερντογάν είναι ο νέος φαραώ  που προχωρεί στην κατασκευή αδιανόητων σε κλίμακα υπερμεγέθων έργων υπέρ των μεγαλοκατασκευαστών φίλων του.

Αποφάσισε να καταστρέψει μια ιστορική πλατεία. Μια σπίθα, θα τη λέγαμε οικολογική, πυροδότησε την εξέγερση που αναπτύχθηκε πάνω στα κοινά αιτήματα της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Συσπείρωσε νέους πανεπιστημιακής μόρφωσης αλλά με επαγγελματικά προβλήματα, κόσμο που διεκδικούσε βασικά ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες, τμήματα της αστικής τάξης που ήθελαν ένα φιλελεύθερο κράτος σε αντιπαράθεση με θρησκευτικές απαγορεύσεις στην ιδιωτική και δημόσια ζωή, μειονότητες όπως οι Κούρδοι  που ήθελαν αυτονομία , κ.λπ., κ.λπ. Αρχικά η εξέγερση που γενικεύτηκε σε πολλές πόλεις δεν περιελάμβανε τα πολύ φτωχά στρώματα τα οποία είχε στηρίξει η πολιτική Ερντογάν. Πολύ σύντομα, όμως, η σημερινή πολιτική του, δεν θα μπορεί να απαντήσει στα προβλήματα φτώχειας και εγκατάλειψης που αντιμετωπίζουν.