Οι σημερινές χρήσεις της Αγοράς της Κυψέλης προκύπτουν από τις ανάγκες των κατοίκων της συνοικίας , πρέπει, όμως, σε κάθε περίπτωση να είναι συμβατές με τον χαρακτήρα του κτιρίου, το γράμμα και το πνεύμα της απόφασης χαρακτηρισμού του ως μνημείου σύμφωνα με το ΦΕΚ 527/8/24-3-2004 του Υπουργείου Πολιτισμού.

Κάθε κτίριο δεν «χωρά» τα πάντα , δεν είναι ένα άδειο περίβλημα χωρίς εσωτερικό και σκελετό, το οποίο μπορεί να γεμίσει με ο,τιδήποτε. Απ’ αυτή τη σκοπιά το διάταγμα διατήρησης της Αγοράς της Κυψέλης είναι σαφές : χαρακτηρίζει όλο το κτίριο ως μνημείο και όχι μόνο το κέλυφος, πράγμα που μπορεί να συμβαίνει , καλώς ή κακώς, σε άλλες περιπτώσεις , κυρίως διατηρητέων κατοικιών που χρήζουν ριζικής ανακαίνισης.

Πέραν αυτής της ρητής διατύπωσης στους λόγους διατήρησης της Αγοράς το διάταγμα αναφέρεται εκτενώς στην αξία της ως κτιρίου εμπορίου, όταν «τα εμπορεύματα έφεραν ακόμα ενεργά το χρηστικό στοιχείο. Η συναλλαγή ήταν μια πραγματική ανάγκη και οι αγοραστές γνώριζαν ενδεχομένως τους καταστηματάρχες. Γι’ αυτό πλην της αρχιτεκτονικής , τυπολογικής και μορφολογικής αξίας,( η Αγορά ) είναι φορέας της ιστορίας ενός τύπου εμπορίου που η γενικευμένη σύγχρονη εμπορευματοποίηση απαξιώνει και εξαφανίζει». Εκ της παραγράφου αυτής συνάγεται ότι ενδιαφέρει η τυπολογία του κτιρίου και οι χώροι στέγασης της παραδοσιακής εμπορικής λειτουργίας του, επομένως δεν μπορεί να διαλυθεί το εσωτερικό του και να εξαφανιστούν τα καταστήματα, γιατί τότε δεν υπάρχει τύπος – αγορά ούτε χωρική μνήμη μικροεμπορίου.

Έχει ενδιαφέρον να υπενθυμίσουμε την ανάλογη εκτενή προβληματική της Αρχιτεκτονικής Σχολής ΕΜΠ. Στο κείμενό της με το οποίο ζητεί τη διατήρηση της Αγοράς αναφέρονται τα παρακάτω : «Πρόκειται για κτήριο του Μεσοπολέμου, που οικοδομήθηκε το 1935 σε σχέδια της Τεχνικής Υπηρεσίας του Δήμου( τότε διευθυντής της Γενικής Διεύθυνσης Τεχνικών Υπηρεσιών ο Κριμπάς ,επί δημαρχίας Κ. Κοτζιά). Η Αγορά Κυψέλης εντασσόταν σε ένα ευρύτερο σχέδιο οικοδόμησης περιφερειακών (συνοικιακών) αγορών με σκοπό την καλύτερη εξυπηρέτηση των δημοτών και αποσυμφόρησης της Κεντρικής Αγοράς Αθηνών( Βαρβακείου),  όπως προκύπτει από τεχνικές εκθέσεις και χάρτες της εποχής εκείνης. Στο πρόγραμμα αυτό περιλαμβανόταν και οικοδόμηση «λαϊκών λουτρών» .Τέτοιες αγορές προγραμματίζονταν στην Αλυσσίδα, τα Κάτω Πατήσια, την Κυψέλη ,στους Αμπελόκηπους, στα Κουντουριώτικα, στον Κολωνό, την Ακαδημία Πλάτωνος, τα Εξάρχεια, την Πλάκα, τον Κεραμεικό, το Παγκράτι και του Φιλοπάππου, γενικά σε λαϊκές συνοικίες των Αθηνών»…

«Το κτήριο της Αγοράς Κυψέλης, τελικά αποτελεί μνημείο όχι μόνο για την αρχιτεκτονική του μορφή αλλά και ως δείγμα ενός μακροχρόνιου προγραμματισμού του τότε Δήμου Αθηναίων, προγραμματισμού που κάτω από τις ιστορικές συνθήκες του Μεσοπολέμου ήταν εκτεταμένος, αν ληφθεί υπ’ όψιν ο αντίστοιχος των διδακτηρίων της γενιάς του ’30 επί υπουργίας Γεωργίου Παπανδρέου, της οικοδόμησης προσφυγικών πολυκατοικιών και οικισμών από την ΕΑΠ και μετά το 1937 το Υπουργείο Προνοίας, την εκπόνηση του σχεδίου πόλεως της επιτροπής Καλλιγά και αργότερα την ίδρυση του Υπουργείου Πρωτευούσης κ.α.»

Παρά αυτά τα ισχυρά δεδομένα , η Διεύθυνση Μελετών –  Τμήμα Παραδοσιακών Κτιρίων και Μνημείων, του δήμου Αθηναίων, βασισμένη σε μια αόριστη «επιθυμία» της «Δημοτικής Αρχής»και όχι σε απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, ανέθεσε σε συμπράττοντα μελετητικά γραφεία , χωρίς δημόσια προκήρυξη, όπως επιβάλλεται από τον νόμο, «την εξέταση της δυνατότητας αξιοποίησης του κτιρίου της Δημοτικής

Αγοράς, για την δημιουργία Δημοτικού Θεάτρου». Πρόκειται για μια τυπική περίπτωση διασπάθισης δημοσίου χρήματος σε άσκοπες μελέτες, χωρίς νομιμότητα στη διαδικασία ανάθεσης, πράξη για την οποία πρέπει να εγκαλέσουμε την πλειοψηφία του Δημοτικού Συμβουλίου και τους εντολείς της Δεν θα πρέπει, όμως, να θεωρήσουμε την προμελέτη αυτή ως υφισταμένη σοβαρή πρόταση για τη σημερινή χρήση του κτιρίου και να τη λάβουμε υπ’ όψιν επί της ουσίας στη συζήτηση, πόσο μάλλον που πρόκειται για λίγα , πρόχειρα και ασύμπτωτα μεταξύ τους σχέδια. Η Κυψέλη διαθέτει πάνω από 10 θέατρα.  Πέραν του ότι , λοιπόν, το μόνο που δεν χρειάζεται είναι ένας επιπλέον θεατρικός χώρος, το θέατρο έχει προδιαγραφές οι οποίες αλλοιώνουν πλήρως τον διατηρητέο χαρακτήρα του κτιρίου.

Η Αγορά της Κυψέλης πρέπει να αποκατασταθεί ως έχει, με μικρές παρεμβάσεις για την καλύτερη σημερινή λειτουργία της , παρεμβάσεις, όμως, που δεν θα επεμβαίνουν στην τυπολογία του κτιρίου : μαγαζιά στην περίμετρο, διαμπερής – διπλού ύψους κεντρικός χώρος κίνησης. Γενικά η αγορά ως τύπος κτιρίου είναι ένα είδος στεγάστρου, ένας διαπερατός χώρος, που αδειάζει και γεμίζει συνεχώς με κόσμο, συμπυκνώνοντας μια σχέση αλληλουχίας ανάμεσα στον κεντρικό χώρο και τις μικρές μονάδες με ανοιχτό μέτωπο σ’ αυτόν.

Ο τύπος κτιρίου της Αγοράς της Κυψέλης παραπέμπει σε πολλές ταυτόχρονα επιμέρους δράσεις – σήμερα πολιτιστικού χαρακτήρα όπως προτείνουν οι κάτοικοι – που μπορούν να στεγαστούν στους μικροχώρους των μαγαζιών, επικοινωνώντας μεταξύ τους μέσω του κεντρικού χώρου , ο οποίος μπορεί να λειτουργεί ως τόπος διέλευσης, στάσης και συνάντησης, παραλαμβάνοντας ευκαιριακά διαφορετικές συλλογικές εκδηλώσεις (παραστάσεις, συνελεύσεις κ.λ.π.). Η Αγορά δεν έχει στενό και τυπικό λειτουργικό χαρακτήρα. Όπως είναι ανοιχτή σαν κτίριο, με τις δύο μεγάλες εισόδους στις στενές πλευρές, είναι επίσης ανοιχτή και διαθέσιμη σε πολλαπλές χρήσεις, μεταξύ των οποίων το πέρασμα, το χάζεμα και η επαφή με τους άλλους είναι από τις πιο σημαντικές. Επομένως, οι χρήσεις της Αγοράς πρέπει να είναι δημόσιες και η λειτουργία της ανοιχτή στο κοινό. Όπως οι μικροέμποροι και οι αγοραστές είχαν στο παρελθόν τη λειτουργία αυτή στα χέρια τους, έτσι και σήμερα πρέπει να εμπλακούν στη διαχείριση της Αγοράς  οι κάτοικοι της γειτονιάς και οι φορείς τους.

Οι παραπάνω επιλογές έχουν ένα επιπλέον πλεονέκτημα: το χαμηλό κόστος ανακαίνισης. Έτσι , με τα χρήματα που εγγράφει στον προϋπολογισμό του ο δήμος Αθηναίων για την Αγορά ( 2.000.000€ ) μπορούν να ανακαινιστούν 2 και 3 ανάλογοι χώροι, καλύπτοντας ζωτικές ανάγκες της Κυψέλης σε χώρους για κοινωνικές χρήσεις.

Ελένη Πορτάλιου

αρχιτέκτων, μέλος της Ανοιχτής Πόλης

Ομιλία στην εκδήλωση της Πρωτοβουλίας Πολιτών για την Αγορά της Κυψέλης,

που πραγματοποιήθηκε στον χώρο της Αγοράς στις 21 /12 /2006