Ιδεώδη για τους Ολυμπιακούς Αγώνες δεν υπάρχουν αφηρημένα , ανεξάρτητα από τους ανθρώπους που τα ορίζουν και έξω από την ιστορία.

Γι’ αυτό και θα σας μιλήσω για τις δικές μας αξίες με τις οποίες ασκούμε κριτική στους Ολυμπιακούς Αγώνες ή καλύτερα για τις αξίες ενός ρεύματος σκέψης με οικολογική, δημοκρατική και κοινοτική αντίληψη, που διεκδικεί τη θέση του στις σύγχρονες κοινωνίες και τη δική μας.

Λένε πολλοί ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες έχουν απομακρυνθεί από την αρχαία τους καταγωγή και άλλοι ότι πάντοτε οι Ολυμπιακοί Αγώνες ήταν το ίδιο προβληματικοί. Δεν θα συμφωνήσω.

Στα δημοκρατικά καθεστώτα της κλασικής αρχαιότητας η σχέση των πολιτών  – ανδρών πολιτών, γιατί οι γυναίκες ήταν αποκλεισμένες, όπως και οι δούλοι – με τα κοινά ήταν σχέση συμμετοχής στη βάση της ισηγορίας και της ισονομίας. Ο Δήμος είναι το σύνολο των πολιτών άνω των 18 ετών που άρχουν και άρχονται εκ περιτροπής και συναποφασίζουν για όλες τις κοινές υποθέσεις – τα κοινά. Αντίστοιχα η συμμετοχή στο θέατρο και τα γυμνάσια ήταν άμεση και φυσική. Δεν υπήρχε καμμία διάκριση ανάμεσα στους δρώντες και τους θεατές · όλοι αναλάμβαναν και τους δύο ρόλους.

Το κυριότερο, η έννοια του εμπορεύματος στην αρχαία κοινωνία δεν έχει σχέση με τη σημερινή. Εμφανίζεται με τον εμπορικό καπιταλισμό, η γενίκευση του εμπορεύματος συνοδεύει τον βιομηχανικό καπιταλισμό και η εμπορευματοποίηση των πάντων τον σύγχρονο, αγοραίο, παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν μπορούσαν να είναι εμπορευματοποιημένοι στην αρχαιότητα.

Μα θα πείτε και οι αρχαίοι ανταγωνίζονταν μεταξύ τους, υπήρχαν πόλεις εξαρτημένες και πόλεις ηγεμονικές, όπως η Αθήνα και, επομένως,  οι Ολυμπιακοί Αγώνες εμπλέκονταν στη δίνη των πολιτικών ανταγωνισμών. Αυτό είναι αλήθεια, όπως και το ότι  οι αθλητές έπαιρναν ενισχυτικά της απόδοσης βότανα και ελκύονταν από τις , πενιχρές πάντως, απολαβές.

Δεν μπορούμε, όμως,  εξ’ αιτίας αυτών των παραλληλισμών να εξομοιώσουμε τους Ολυμπιακούς Αγώνες της αρχαιότητας με τους σύγχρονους γιατί τότε θα θεωρούσαμε την ιστορία ως γραμμική διαδοχή εποχών με απλές ποσοτικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις εποχές. Θα ήταν αδύνατον μ’ ένα τέτοιο τρόπο σκέψης να κατανοήσουμε π.χ. το πώς ο Αθηναίος πολίτης θεάται μια τραγωδία ή έναν αγώνα αφού θα τον μπερδεύαμε μ’ έναν σύγχρονο τηλεθεατή.

Τέλος, λοιπόν, με την ιστορία όχι γιατί δεν είναι σημαντική αλλά γιατί θα χρειαζόταν να γίνουν πολλές συστηματικές τομές στο χρόνο και να τοποθετήσουμε στα συνολικά συμφραζόμενα κάθε εποχής, στην οποία διεξάγονταν αγώνες, τους συγκεκριμένους Ολυμπιακούς Αγώνες. Μιλάμε , λοιπόν, για τους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες και πάντα από τη σκοπιά ενός ρεύματος σκέψης με οικολογική, δημοκρατική και κοινοτική αντίληψη, όπως το έθεσα ήδη εξ’  αρχής.

Θα αξιολογήσω τους Ολυμπιακούς Αγώνες στη βάση 4 κατευθυντήριων αρχών – αξόνων σκέψης.

  • Ο πρώτος άξονας αφορά τον χαρακτήρα της πόλης. Ποιο όραμα πόλης προβάλλουν και υλοποιούν οι Ολυμπιακούς Αγώνες.
  • Ο δεύτερος άξονας αφορά τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση.
  • Ο τρίτος άξονας αφορά το ανθρώπινο μέτρο και τη σχέση του αθλητισμού με το ανθρώπινο μέτρο.
  •  Ο τέταρτος άξονας αφορά τις έννοιες της πολιτικής και της πόλης, του ενεργού πολίτη, της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων του ανθρώπου, τέλος τις έννοιες της κοινωνικής ισότητας και της δικαιοσύνης.

Όλα τα παραπάνω διαμορφώνουν, ανάλογα με τη σκοπιά που τα προσεγγίζει κανείς, ένα επίπεδο πολιτισμού για κάθε κοινωνία. Ο πολιτισμός είναι κατά τη γνώμη μου προσφορότερη έννοια από τα ιδεώδη γιατί συμπυκνώνει τόσο υλικά όσο και ιδεολογικά, αξιακά δεδομένα.

Ας πάρουμε τον πρώτο άξονα που αφορά την πόλη σε συνάρτηση με το δεύτερο που αφορά τη φύση και τη σχέση του ανθρώπου με αυτή.

Τα Ολυμπιακά οδικά έργα, δηλ. νέα έργα που εξυπηρετούν άμεσα τους αγώνες, ή άλλα που είχαν σχεδιαστεί από παλιά και κατασκευάστηκαν τώρα για να καλύψουν κυκλοφοριακές ανάγκες των αγώνων, όχι μόνο διέσπασαν δομημένες περιοχές και φυσικά οικοσυστήματα αλλά, επιπλέον, λειτουργούν ως κινητήριες δυνάμεις νέας δόμησης απογειώνοντας τα μεγέθη της πολεοδομικής χωρητικότητας μέσω επεκτάσεων των σχεδίων και ανεξέλεγκτης, νόμιμης ή αυθαίρετης, δόμησης σε εκτάσεις πολλαπλάσιες αυτών που προκύπτουν από  τα πληθυσμιακά δεδομένα.

Πρέπει να γίνει σαφές ότι η απολύτως αναγκαία υποδομή για τις συλλογικές μεταφορές (μετρό, τραμ, προαστιακός), που απορρόφησε ένα ελάχιστο ποσοστό των συνολικών δαπανών, δεν χρειαζόταν τους Αγώνες για να γίνει. Τα μαζικά μέσα μεταφοράς είναι μια τρέχουσα πραγματικότητα  σε όλες τις ευρωπαϊκές πόλεις, αλλά στη χώρα μας, με τον επαρχιωτισμό των αρμοδίων, το πιο μικρό αυτονόητο έργο χαρακτηρίζεται καινοτομία.

Τα αποτελέσματα των οδικών και κτιριακών Ολυμπιακών Έργων είναι συνθλιπτικά για το αστικό και το φυσικό περιβάλλον.

Τα Μεσόγεια είναι πια ένα ασυνάρτητο πολεοδομικό συνεχές. H παραγωγική γη των Μεσογείων που διατηρήθηκε επί αιώνες καταστράφηκε από το αεροδρόμιο των Σπάτων, το οποίο κάλλιστα μπορούσε να χωροθετηθεί στην Τανάγρα στο στρατιωτικό αεροδρόμιο, με έτοιμη την υποδομή (τραίνο, εθνική οδό) και ελάχιστες δαπάνες για κτιριακά έργα. Ο υδροβιότοπος του Σχινιά και ο ιστορικός τόπος του Μαραθώνα έγιναν κωπηλατοδρόμιο και το χειρότερο θα γεμίσουν οικοδομές, τα αρχαία θάφτηκαν στη Μερέντα, ο Υμηττός διαλύθηκε από τη λεωφόρο ταχείας κυκλοφορίας, το Μαρούσι, το Γαλάτσι, η Νίκαια και άλλες περιοχές  υπερδομήθηκαν βάναυσα και κακόγουστα, στην Πάρνηθα μια νέα πόλη 10.000 κατοίκων αποκλήθηκε κατ’ ευφημισμόν (Ολυμπιακό) «Χωριό», το ιδιωτικό αυτοκίνητο κινείται και σκαρφαλώνει παντού.

Αν περιπατήσει κανείς σήμερα στην παραλία του Σαρωνικού από το στάδιο Ειρήνης και Φιλίας μέχρι τη Γλυφάδα δεν βλέπει φύση σχεδόν πουθενά. Αντίθετα σε μπαζωμένες ή υπάρχουσες εκχερσωμένες πλατφόρμες εδάφους επικάθονται Ολυμπιακά μεγαθήρια που επικοινωνούν με ογκώδεις γέφυρες από οπλισμένο σκυρόδεμα με την πόλη. Το παραλιακό όριο έχει κατακλυστεί από παλιές και νέες μαρίνες, ότι πράσινο υπήρχε έχει σε μεγάλο βαθμό κοπεί,. Η φυσική παραλία του Σαρωνικού τείνει να εξαφανιστεί ή και να κλείσει στη δημόσια πρόσβαση.

Τα Ολυμπιακά έργα απέσπασαν όλους τους δημόσιους θηλάκους χώρου που θα μπορούσαν ν’ ανακουφίσουν και να σημασιοδοτήσουν το δημόσιο πρόσωπο της πόλης και τους παρέδωσαν στη δόμηση και την ιδιωτική κερδοσκοπία. Δεν διαθέτουμε τώρα υλικά  εργαλεία ανασυγκρότησης της πόλης.

Ερχόμαστε στον τρίτο άξονα που αφορά την έννοια του μέτρου και τον αθλητισμό που βασίζεται στα ανθρώπινα μέτρα.

Ο βιολόγος γενετιστής Αλμπέρ Ζακάρ κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με τον τίτλο «Halte aux Jeux» ( Σταματήστε τους Αγώνες ).  Μίλησε για μια μετάλλαξη του ανθρώπου μέσα από τον πρωταθλητισμό των Ολυμπιακών, στην οποία έχουμε την ηθική υποχρέωση να δώσουμε τέλος.

Από την κριτική αποτίμηση των Ολυμπιακών Αγώνων αποδεικνύεται ότι εξαιτίας των συμφερόντων που τους κινούν και των στόχων που εξυπηρετούν, η αποκατάστασή τους στη βάση του ευ αγωνίζεσθαι και της προαγωγής του μαζικού αθλητισμού είναι αδύνατη.

Ο πρωταθλητισμός δεν έχει καμμία σχέση με τον αθλητισμό. Δεν είναι ευγενής άμιλλα άλλα ανελέητος ανταγωνισμός. Πάνω στους αθλητές, που αποτελούν κινητές διαφημίσεις για δισεκατομμύρια τηλεθεατών, επενδύονται τεράστια ποσά αλλά και οι σύγχρονες πολιτικές πειθαναγκασμού – συναίνεσης των πολλών. Για αυτό τον λόγο , πρωταθλητισμός χωρίς συνεχή μεγιστοποίηση των ρεκόρ δεν υπάρχει. Επομένως η σιδηρά πειθαρχία, η παρά φύσιν άθληση – καταπόνηση και το ντοπάρισμα των αθλητών με επιζήμιες η / και θανατηφόρες συνέπειες στην υγεία τους αποτελούν προϋποθέσεις των αγώνων.

Οι νέες ιατρικές τεχνικές επέμβασης στο ανθρώπινο DNA δεν αποτελούν πια αποκύημα οργουελιανής φαντασίας αλλά το σύγχρονο στάδιο κατασκευής μεταλλαγμένων αθλητών που αντιστοιχούν στις κοινωνίες των μεταλλαγμένων τροφίμων, της μεταλλαγμένης δημοκρατίας, των μεταλλαγμένων γιορτών και της μεταλλαγμένης ηθικής και βιοηθικής.

Ο πρωταθλητισμός δεν διαδίδει κανένα ευγενές ιδεώδες στους νέους/ες , αφού προβάλλει τον εκχρηματισμό και την πιο ακραία εμπορευματοποίηση της άθλησης , ούτε αποτελεί αντίδοτο στα ναρκωτικά αφού παράγεται κυρίως με αναβολικά.

Πρωταθλητισμός και μαζικός αθλητισμός είναι έννοιες απολύτως ασυμβίβαστες. Ο σημερινός, σχολικός ή ερασιτεχνικός, αθλητισμός τίθεται στην υπηρασία του πρωταθλητισμού και λειτουργεί κυρίαρχα σαν φυτώριο ανάδειξης μελλοντικών πρωταθλητών και προβολής της επιτυχίας και των επιδόσεων ως μοναδικών στόχων του. Γενικότερα η δημόσια αθλητική πολιτική κατευθύνεται και εξαρτάται από τους Ολυμπιακούς Αγώνες με συνακόλουθες δομικές παθογένειες.

Τα ιλιγγιώδη ποσά που δαπανούνται για τον επαγγελματοποιημένο αφαιρούνται από τον μαζικό αθλητισμό, ο οποίος δεν χρειάζεται πολλά χρήματα και δεν θα χρησιμοποιήσει ποτέ τις γιγαντιαίες εγκαταστάσεις. Αντίθετα χρειάζεται ελεύθερους χώρους, άλση και πάρκα, καθαρές θάλασσες, καθαρό αέρα, μικρής κλίμακας σχολικές και κοινοτικές υποδομές, πεζόδρομους, ποδηλατόδρομους, αλάνες, γνωριμία και αρμονική συνύπαρξη των ανθρώπων με τη φύση. Ο μαζικός αθλητισμός χρειάζεται ελεύθερο χρόνο, αυτοδιαχειριζόμενο από τους ανθρώπους και όχι υποταγμένο στους ρυθμούς της αγοράς. Χρειάζεται, πρωτίστως , τα αξιακά προτάγματα του μέτρου, της φιλίας, της συνεργασίας και της αλληλεγγύης. Είναι ύψιστη υποκρισία η διεξαγωγή Παραολυμπιακών Αγώνων όταν τα μεγέθη των Ολυμπιακών και η ιδεολογική και κοινωνική αποδοχή τους ρίχνουν συμβολικά στον Καιάδα τα άτομα με ειδικές ανάγκες και ιδιαίτερες δεξιότητες.

Για όλους αυτούς τους λόγους οι Ολυμπιακοί Αγώνες έχουν πάρει διαζύγιο με τον αθλητισμό και από οποιοδήποτε ανθρώπινο μέτρο.

Δεν πλήττεται όμως μόνο ο αθλητισμός. Οι παράπλευρες απώλειες είναι εξίσου πρωτεύουσες και σημαντικές και αφορούν τον τέταρτο άξονα της κριτικής των Ολυμπιακών Αγώνων σύμφωνα με τις έννοιες της πόλης, της δημοκρατίας και της πολιτικής.

Πόλη και πολιτική είναι έννοιες ιστορικά αλληλένδετες. Η πόλις στην αρχαιότητα παρήγαγε αυτή την αριστοτελική έννοια της πολιτικής στη βάση της οποίας οικοδομήθηκε η δημοκρατική δυτική σκέψη και οι πιο προωθημένες θεωρίες της συμμετοχής , της δημοκρατίας των πολλών, των ενεργών πολιτών κ.λ.π. Η κλασική Αθήνα παρήγαγε, επίσης, εν τοις πραγμάσι, την πιο συμμετοχική μορφή  δημόσιων θεσμών. Οι άρχοντες και οι δικαστές είναι πολίτες και η εκκλησία του Δήμου η ανώτατη αρχή.

Οι σύγχρονες δημοκρατίες έχουν εκτραπεί από τη συμμετοχή και αποξενωθεί από τους πολίτες τους. Πολύ περισσότερο από κάθε άλλη υπόθεση, οι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν ανήκουν, ούτε ως επιλογή ούτε ως διαδικασία, ούτε ως αποφάσεις, στην πόλη. Αντίθετα ανήκουν σε υπερεθνικά, αδιαφανή, αυτοδιοριζόμενα, αυτόκλητα και ανεξέλεγκτα όργανα – την περίφημη ΔΟΕ (Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή) η οποία διαχειρίζεται προϋπολογισμούς υψηλούς και σημαντικές αποφάσεις με πλήρη αδιαφάνεια και απερίγραπτο συγκεντρωτισμό.

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες προετοιμάστηκαν και διεξήχθησαν στο πλαίσιο ενός καθεστώτος που προσομοιάζει με τα καθεστώτα έκτακτης ανάγκης.

Η επιχείρηση « ασφάλεια » των Ολυμπιακών Αγώνων απέκτησε τέτοιες διαστάσεις που η χώρα μας έμοιαζε να ζει ημέρες πολέμου, που απωθούσαν τους επισκέπτες ( η τουριστική κίνηση μειώθηκε ) και προσέβαλαν την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία της.

Για την αστυνομική, στρατιωτική και πρακτορική επιτήρηση της πόλης από ξηράς αέρος και θαλάσσης και τα περίφημα σχέδια αντιμετώπισης «τρομοκρατικού χτυπήματος» που, σημειωτέον,  αφορούσαν μόνο την ασφάλεια ολίγων εκλεκτών, απαιτήθηκαν τεράστια ποσά και ταυτόχρονα δημιουργήθηκε μία μόνιμη υποδομή καταστρατήγησης δικαιωμάτων  και ελευθεριών. Ευτυχώς, η απομυθοποίηση του τρομοκρατικού κινδύνου έγινε στην πράξη από τους Αθηναίους, που μούντζωναν το Ζέπελιν, όπως δήλωσε ο ίδιος ο πιλότος του.

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν έχουν καμμία σχέση με την ειρήνη. Η εκεχειρία της αρχαιότητας δεν υπάρχει στην εποχή μας. Αντίθετα οι ΗΠΑ συνέχισαν τους βομβαρδισμούς και επιχείρησαν να στείλουν τον υπουργό του πολέμου Κόλιν Πάουελ στην τελετή λήξης, πράγμα που αποτράπηκε χάρις στην πάνδημη αντίδραση και μια σημαντική διαδήλωση στην αποκλεισμένη πόλη.

Η δημοκρατία δεν σταματά, όμως, στο επίπεδο των δημοκρατικών θεσμών της πόλης και του σεβασμού των ατομικών δικαιωμάτων. Η δημοκρατία, ως πολιτικό μέγεθος και τρόπος πολιτικής συγκρότησης για να αφορά με τους ίδιους όρους τον καθένα και την καθεμία πρέπει να αναφέρεται στην κοινωνική δημοκρατία και την κοινωνική ισότητα.

Οι πόροι που διατέθηκαν για τους Ολυμπιακούς Αγώνες σε χρήμα έκαναν τους φτωχούς φτωχότερους, και τους πλούσιους πλουσιότερους. Αφαίρεσαν από τα προγράμματα υγείας, παιδείας, απασχόλησης, κοινωνικών υποδομών και δεν δημιούργησαν κανενός τύπου ανάπτυξη με μόνιμο χαρακτήρα. Αλλά και η δημόσια γη, οι ελεύθεροι χώροι, οι παραλίες που δομήθηκαν και ιδιωτικοποιήθηκαν, είναι κοινωνικοί πόροι που αφαιρέθηκαν από τη χρήση των πολλών για να περάσουν στα χέρια των λίγων που θα τους εκμεταλλευτούν οικονομικά .

Τα ιδεώδη των Ολυμπιακών Αγώνων είναι, τελικά, αυτά των πολυεθνικών, των αναβολικών, μιας κλειστής κάστας διοργανωτών και των κρατών και επαγγελματιών πολιτικών που στρατεύονται στην υπηρεσία των τριών πρώτων συντελεστών. Τα ιδεώδη των Ολυμπιακών Αγώνων είναι αυτά της τηλεόρασης και της τηλεθέασης που τρέφει δισεκατομμύρια ανθρώπους και τρέφεται με μυθικά ποσά συντηρώντας την παθητικότητα και την υπνωτιστική κατάσταση του καναπέ. Γι’ αυτό τα ιδεώδη αυτά βρίσκονται στον αντίποδα των δικών μας ιδανικών. Γι’ αυτό πιστεύουμε ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες πρέπει να σταματήσουν

Ελένη Πορτάλιου

Αν. καθηγ. Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ