Εκδήλωση : βιβλιοπαρουσίαση,  ποιητικής συλλογής, 18 Οκτωβρίου 2016,  

«Σπίτι της Κύπρου»

Σούλα Αντωνίου, Το Φως Των Εσοχών

εκδόσεις «Το Ροδακιό»

Ομιλία Ελένης Πορτάλιου

  • Η Σούλα Αντωνίου σπούδασε και δίδαξε θεμελιακά ζητήματα της ανθρώπινης κοινωνίας σε δύο πόλεις – βασικά την Αθήνα, επίσης τη Φρανκφούρτη. Η επιστημονική και διδακτική της εμπειρία, ανοιχτή στις γειτνιάζουσες περιοχές της τέχνης και της φιλοσοφίας, αποτελεί γόνιμο έδαφος για την ποιητική της γραφή.

Η γλώσσα – ως ποιητική γλώσσα – η μόνη μου περιουσία, όπως λέει η ίδια – είναι τόπος καταφυγής για να εξερευνήσει τα άφατα και διαφεύγοντα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η ποιητική γλώσσα συμπυκνώνεται ενίοτε στη σιωπή, η σιωπή είναι η πρώτη εκφορά της γλώσσας, όταν έτσι αρμόζει στα πράγματα. Γράφει :

Ξέχασες όμως να μου πεις,

ότι η σιωπή προηγείται του λόγου,

έστω και αν οι σοφοί υποστηρίζουν

ότι «εν αρχή ο λόγος» 1

Για την ποιήτρια υπάρχει πάντα η ομιλούσα σιωπή των μεθέξεων.

  • Η ποίησή της είναι ένα είδος συνομιλίας με ποιητές και φιλοσόφους. Φράσεις των περισσότερων παραθέτει ως εισαγωγικές ή άλλες αναφορές σε χαρακτηριστικά της ποιήματα : Οδυσσέας Ελύτης, Friedrich   Hölderlin, Paul Eluard, Σάμουελ Μπέκετ, T.S. Eliot, Gustav Landauer, Τάσος Λειβαδίτης, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Edgar Allan Poe, Νίκος Καζαντζάκης, Immanuel Kant, Walter Benjamin, Κορνήλιος Καστοριάδης, Martin Luther.
  • «Στα σκοτεινά πηγαίνουμε στα σκοτεινά προχωράμε» γράφει ο Γιώργος Σεφέρης στον Τελευταίο Σταθμό. Η συνείδηση πορεύεται αβέβαιη. Μολαταύτα στις εσοχές του βίου, στις εσοχές της απορούσας συνείδησης, στις εσοχές του κόσμου, λάμπει κάποτε, αναπάντεχα, ένα φως – το φως των εσοχών – προσδίδοντας νόημα στις πράξεις μας, όταν, όπως γράφει η Σούλα Αντωνίου,

μας εγκαταλείπουν οι βεβαιότητες

που πάνω τους εγκαταστήσαμε το βίο μας 2

  • Το ποιητικό φως των εσοχών φωτίζει ερωτήματα αλλά δεν χαρίζει την παραμυθία οριστικών απαντήσεων. Η ανθρώπινη ύπαρξη, όπως και η ζωή, εγκαταβιούν στις αντιφάσεις τους. Η Σούλα Αντωνίου

το αίνιγμα της ύπαρξης

το βρήκε καθηλωμένο στις αντινομίες της ζωής 3

Εκεί που το «εγώ» επιτρέπει στον εαυτό του

να κάνει την αλματώδη υπέρβασή του,

να αγγίξει το απροσδιόριστο,

αφήνοντας ανοιχτό κάθε ενδεχόμενο 4

  • Ο ανθρώπινος βίος είναι διαπορών, ακατάλυτα και ενίοτε ακατάληπτα δεμένος με ερωτήματα και αντιφάσεις. Γι’ αυτό και η ποιητική συλλογή της Σούλας Αντωνίου αρχίζει με το ποίημα «Προλογικά ερωτήματα αυτογνωσίας».

Ρωτά τους δασκάλους που ακολούθησε από τη νιότη της, όχι για να υπονομεύσει όποιο σταθερό έδαφος μένει για να κατανοήσουμε τη χαοτική αταξία γύρω μας, αλλά για να θέσει νέα ερωτήματα και να ονομάσει τις αντιφάσεις. Γράφει

Δάσκαλε, εσύ που στη νιότη μας

δίδαξες τους αδήριτους νόμους της ιστορίας

πες μας …

σε ποια αναγκαιότητα υποτάσσεται το πεπρωμένο;

Δάσκαλε της φροϋδικής ανάλυσης

πες μας…

πως υπερνικώνται τα στερεότυπα των ανασχέσεων;

Εσύ που μας μίλησες για ελευθερία,

πες μας…

σε ποια κόχη του μυαλού εγκατοικεί η ύβρις του Μάκβεθ,

σε ποιες φυλλωσιές της ψυχής κρύβεται το ανυπόταχτο της Αντιγόνης ; 5

  • Στη διαλεκτική του βίου καιτης συνείδησης, σε μια πορεία καταφάσεων και αναιρέσεων,  τα υπαρξιακά ερωτήματα πέφτουν βροχή. Όταν αποχαιρετούσε  τα παιδιά, στο χαώδες αμφιθέατρο, που δίδαξε και διδάχτηκε, λίγο πριν το εγκαταλείψει οριστικά,

Μη με ρωτάτε, παιδιά, τους είπε,

δεν μπορώ να σας απαντήσω, κι εγώ τα ψάχνω. 6

Όταν όμως διδάσκεις χρειάζεται ένα ελάχιστο σταθερό έδαφος συνομιλίας. Οι νέοι έχουν ανάγκη τις βεβαιότητες που αντιστοιχούν στην ηλικία της πρώτης σύλληψης του κόσμου, στην εποχή της μεταφυσικής και των αισθήσεων.   

Άλλωστε, όλα τα επαναλαμβανόμενα ιστορικά υπαρξιακά ερωτήματα, που στοχάζονται επάνω στην ανθρώπινη κατάσταση και ορίζουν τη διαρκώς διαφεύγουσα ανθρώπινη αυτογνωσία, είναι η μία όψη του κόσμου. Από την άλλη, πάντα υπάρχουν για τα κοινωνικά σύνολα ή τα άτομα αποστάγματα απαντήσεων, αξιακές γραμμές που καθορίζουν τον ηθικό βίο. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι συνιστούν την προφορική ιστορία της συνείδησης, όπως αποτυπώνεται στο ποίημα της Σούλας Αντωνίου «Η φωνή του πατέρα». Στον εκλιπόντα πατέρα ανατρέχει για να μετρήσει τις σταθερές και το αξιακό κέρδος του βίου. Κι’ εκείνος θέτει τους βασικούς περιορισμούς που οικοδομούν το ηθικό έδαφος της ζωής. Τι κέρδισα πατέρα ; ρωτά. Για να βρει την απάντηση

Τη γαλήνη της ψυχής σου

την ελευθερία της σκέψης σου

το κόστος των επιλογών σου.7

  • Στο ποιητικό της ταξίδι ή στο ταξίδι της ζωής η Σούλα Αντωνίου, με κλονισμένη πίστη στην εγκόσμια γνώση, όπως την έμαθε από τον Καρτέσιο, διασχίζει τον χρόνο με δύο ενεργά ίχνη : τη μνήμη και τον έρωτα, καταστάσεις κατ’ εξοχήν θολές και παραπαίουσες αλλά πυκνές και ισχυρές όσο το ένστικτο της ζωής. Καταστάσεις που η απώλειά τους ισοδυναμεί με θάνατο.

Ίσως εξορκίζουμε τη μελαγχολία που ωθεί τη ζωή στο θάνατο με τα στηρίγματα της διάρκειας, που διασφαλίζει η μνήμη και της στιγμής ως συμπύκνωσης του άπειρου χρόνου, που πυροδοτεί ο έρωτας.

  • Η μνήμη κιβωτός της συλλογικής και ατομικής ύπαρξης, ένα δάσος συμβόλων, υλικό και άυλο αποθετήριο ιχνών, υποστηρίζει τη διάρκεια της ζωής απέναντι στην ανθρώπινη θνητότητα. Και απ’ αυτή τη ζωοδότρα λειτουργία προσδίδει νόημα στην πεπερασμένη παρουσία μας στον κόσμο.

Στο ζεστό μου παλτό κρύβω τη θαλπωρή

της πόλης που με γέννησε,

τη φλόγα που σαν συγχορδία ενός τελευταίου κουαρτέτου

δε θέλει να σιγάσει 8

Το λυσσασμένο άνεμο

φοβάμαι,

που σπέρνει αποκαϊδια

στο απόσταγμα της μνήμης 9

η εγχάρακτη πλακέτα

«Μη με λησμόνει» 10

  • Ο έρωτας πάλι είναι το ισχυρό αντίδοτο του θανάτου, το απροσμέτρητο της ανθρώπινης ύπαρξης, που καθηλώνεται συχνά σε μια ζωή μετρήσιμη «με το κουταλάκι του καφέ», όπως θα έλεγε ο T.S. Eliot.

Ο έρωτας στην ποίηση της Σούλας Αντωνίου εμφανίζεται με διάφορες διαστάσεις.

Ο έρωτας ως άγγελος της αιωνιότητας

Συναθροίζω τις ώρες σε αιωνιότητα,

για να διαφυλάξω το πολύμνηστο  και  πολιόργιο των αισθήσεων 11

Ο έρωτας ως μοναδική αλήθεια

Θεέ μου, συγχώρα με για το προπατορικό μου αμάρτημα,

την ανάγκη μου να βρω την αλήθεια

στην επιθανάτια κλίνη μιας επίορκης νύχτας

αναλαμβάνοντας το κόστος της απώλειάς μου. 12

Ο έρωτας ως αδυνατότητα του ανθρώπου να φτάσει το απόλυτο

Άκουσα ότι ο έρωτας πρέπει

να φτάσει στα άκρα.

Και όταν τα άκρα είναι ακρωτηριασμένα; 13

Αγαπητή Σούλα

Εύχομαι το βιβλίο σου, που κινητοποίησε την αποψινή βραδιά  και μας έδωσε τη χαρά της ανάγνωσης, να συνεχίσει το ταξίδι του και να συναρπάσει νέους αναγνώστες και αναγνώστριες.

Αναφορές σε ποιήματα 

1.     Σιωπή

2.,5. Προλογικά ερωτήματα αυτογνωσίας

3.   Το αίνιγμα της ύπαρξης

4.   Το ανεξήγητο

6.    Ο αποχαιρετισμός των όπλων

7.    Η φωνή του πατέρα

8.    Ξένοι Τόποι

9.    Μνήμες

10.  Ναρκοθετημένη ανακωχή

11.  Είμαι εδώ

12.  Αλγογράφημα

13.  Άκουσα ότι ο Έρωτας πρέπει