Προς την Επιτροπή Προγράμματος ΣΥΡΙΖΑ

Μέλη  Ομάδας Εργασίας

1.   ΒΑΡΛΑΜΙΤΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ            6947519985,   varlamitis.k@gmail.com

2.   ΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΟΝΙΑ                        6932250157,  studio-t57@hotmail.com 

3.   ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΜΑΡΙΟΣ                     6973098478,  bekiri@teemail.gr

4.   ΜΗΤΡΑΚΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ            6944433748,   tmitrakos@bankofgreece.gr

5.   ΠΟΡΤΑΛΙΟΥ ΕΛΕΝΗ                   2107512560,  portel@central.ntua.gr

6.   ΡΑΥΤΟΠΟΥΛΟΥ  ΚΕΡΑΣΙΝΑ    6978447542   rafto@techie.com

7.   ΣΙΑΤΙΤΣΑ ΔΗΜΗΤΡΑ                   6977913876,  dimisiat@gmail.com

8.   ΤΡΟΥΛΛΙΝΟΣ ΝΙΚΟΣ                  6977288485,   n.troullinos1@gmail.com

9.   ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ   ΣΠΥΡΟΣ              6944323362,  stsoukal@yahoo.com

1.   ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ιδιόκτητη κατοικία και η ακίνητη περιουσία γενικότερα, που παραδοσιακά είχαν πολλαπλές λειτουργίες στο πλαίσιο της οικογενειακής οικονομίας (κάλυψη στεγαστικών αναγκών για τα μέλη της διευρυμένης οικογένειας, επενδυτική στρατηγική, συμπληρωματικό εισόδημα από ενοίκια ανάμεσα σε άλλα) βρίσκεται εξαιρετικά ευάλωτη και από στρατηγικός πόρος μετατρέπεται σε βάρος.

Παράλληλα με τις «επιτυχίες» του ελληνικού οικιστικού συστήματος, που συνδέθηκε με τον μηχανισμό της αντιπαροχής και της αυθαίρετης δόμησης, σήμερα είναι, περισσότερο από ποτέ, ορατά τα προβλήματα και τα κενά της απουσίας ουσιαστικής κοινωνικής πολιτικής κατοικίας. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές για νοικοκυριά ή άτομα που αντιμετωπίζουν οξύ στεγαστικό ή οικονομικό πρόβλημα και μοιάζουν να μην απολαμβάνουν κανένα άτυπο «δίχτυ προστασίας».

Στο διάστημα των τελευταίων δύο δεκαετιών πραγματοποιήθηκε μια σταδιακή διαδικασία εμπορευματοποίησης και χρηματιστικοποίησης των μηχανισμών παραγωγής και διάθεσης κατοικίας, στο πλαίσιο της στροφής προς νεοφιλελεύθερες πολιτικές, που άλλαξε δραστικά τους όρους πρόσβασης σ’ αυτήν , αποκλείοντας συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες από το νέο μοντέλο διάθεσης γης και οικοδομής (π.χ. νοικοκυριά πολύ χαμηλού εισοδήματος, άνεργους, μετανάστες, νέους, κ.α.). Οι τιμές κατοικίας αυξήθηκαν θεαματικά κατά τη δεκαετία 1990 και 2000 (1993-2007 οι τιμές κατοικίας υπερδιπλασιάστηκαν – 105,3 % με μέσο ετήσιο ρυθμό 4,9%), με μεγαλύτερη αύξηση των τιμών στην Αθήνα σε σχέση με τα υπόλοιπα αστικά κέντρα  (30% στο διάστημα 1994-1999, 34% στο διάστημα 1999-2004).

Η αύξηση αυτή των τιμών αποδίδεται σε μακροοικονομικό επίπεδο στην απελευθέρωση της αγοράς κεφαλαίων και του χρηματοπιστωτικού συστήματος (είσοδος στην ΟΝΕ 2001), που τροφοδότησε «τεχνητά» τη ζήτηση για κατασκευή και αγορά κατοικιών και προκάλεσε συνεχή άνοδο των τιμών. Τα υπόλοιπα των στεγαστικών δανείων αυξήθηκαν σε 77,7 δις ευρώ το 2008 από 11,3 δις ευρώ το 2000. Η πρωτοφανής αύξηση της αγοραστικής δύναμης μέσω του τραπεζικού δανεισμού αύξησε τόσο τις τιμές ακινήτων ώστε η πρόσβαση στην ιδιόκτητη στέγη ήταν πλέον αδύνατη με βάση το εισόδημα. Οι όροι πρόσβασης στην κατοικία δεν καθορίζονται από τους αγοραστές αλλά από το τραπεζικό σύστημα. Από τη 10ετία του 1990 μέχρι σήμερα, ο τραπεζικός δανεισμός (στεγαστικός, καταναλωτικός, κ.α.) αποτέλεσε σταδιακά κοινή πρακτική για όλο και ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, συχνά χωρίς να διαθέτουν τις απαραίτητες εγγυήσεις, υποθηκεύοντας όμως άλλα περιουσιακά τους στοιχεία. Ένα μέρος των φτωχότερων κοινωνικών κατηγοριών παρέμεινε εκτός δανειοληπτικού συστήματος και ωθήθηκε στην ενοικίαση.

Εκρηκτική αύξηση παρατηρείται και στην οικοδομική δραστηριότητα για την παραγωγή νέων κατοικιών με μεγάλες στον τομέα αναδιαρθρώσεις. Εφ’ όσον αναχαιτιστούν οι προωθούμενες σήμερα πολιτικές υφαρπαγής της δανειοδοτούμενης κατοικίας και δεν εκποιηθούν μαζικά δημόσια ακίνητα που συνδέονται με την επίλυση του στεγαστικού προβλήματος, το διαθέσιμο απόθεμα κατοικιών επαρκεί, ενεργοποιούμενο μέσα από δημόσιες παρεμβάσεις αναδιανεμητικού χαρακτήρα (φοροαπαλλαγές, επιδοτήσεις, χρησιμοποίηση ανενεργής δημόσιας περιουσίας), να καλύψει τις στεγαστικές ανάγκες. Οι οικιστικές παρεμβάσεις πρέπει να αφορούν αναπλάσεις του δημόσιου χώρου, επισκευές , μετατροπές κτηρίων και ενεργειακές βελτιώσεις. Στην κατεύθυνση αυτή θα πρέπει να κατευθυνθεί ο κατασκευαστικός τομέας των μικρών και μεσαίων οικοδομικών επιχειρήσεων, με τις κατάλληλες θεσμικές και οικονομικές ρυθμίσεις, ώστε να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας κοινωνικά χρήσιμες και οικολογικά αναγκαίες.

Να σημειώσουμε εδώ ορισμένα στοιχεία για την κρίση του κατασκευαστικού τομέα, καθώς η αντιμετώπιση του προβλήματος της κατοικίας μπορεί να ενταχθεί όχι μόνο στο πλαίσιο της κοινωνικής αλλά και της παραγωγικής ανασυγκρότησης της χώρας. Ο κατασκευαστικός και κτηματομεσιτικός τομέας παρουσίασαν πολύ σημαντικά ποσοστά ύφεσης (από 8,5% συμμετοχή στο ΑΕΠ γύρω στο 2000, έπεσε στο 5,36% το 2009 και στο 3,9% το 2010) με τεράστιες απώλειες θέσεων εργασίας στους οικοδομικούς και συναφείς κλάδους. Η συνολική δημόσια και ιδιωτική οικοδομική δραστηριότητα πέφτει κατακόρυφα το 2008, το λιγότερο κατά 20% το χρόνο , ενώ η πτώση μεταξύ 2010-2011 είναι 35%-40%. Η αγορά ακινήτων παραμένει στάσιμη τα τελευταία δύο χρόνια με μεγάλες πτώσεις στις τιμές των κατοικιών (40%-70%) και στον αριθμό αγοραπωλησιών. Οι απούλητες κατοικίες υπολογίζονται σε 250.000.

2.   ΜΕΤΡΑ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ

  ΣΕ ΑΣΦΑΛΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ

2.1. ΑΣΤΕΓΙΑ / ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΑΣΤΕΓΙΑΣ

Αφορά τις ακραίες περιπτώσεις όπως περιγράφεται στο ETHOS 2007: European Typology on Homelessness and Housing Exclusion – Ευρωπαϊκή τυπολογία για την Έλλειψη Στέγης και τον Αποκλεισμό από την Κατοικία. Η υποκατηγορία 9 της 4^ης κατηγορίας αντιμετωπίζεται στο σκέλος της πρόληψης επειδή το θέμα των εξώσεων αποτελεί ένα μείζον σήμερα ζήτημα που προσλαμβάνει εκρηκτικές διαστάσεις   (βλέπε επισυναπτόμενα κείμενα 1 και 2).

2.2. ΜΕΤΡΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΣΤΕΓΙΑΣ  

Στοιχειώδεις Υπηρεσίες Φροντίδας

α. Ξενώνες Ύπνου

Στοχεύουν στην προσωρινή φιλοξενία και ανακούφιση των «αστέγων στο δρόμο» και αφορούν αποκλειστικά σε υπηρεσίες διανυκτέρευσης, υγιεινής και μερικής σίτισης.

β. Ανοιχτά Κέντρα Ημέρας για Άστεγους (ΑΚΗΑ)

Σκοπός τους είναι η παροχή υπηρεσιών ψυχοκοινωνικής στήριξης, πρωτοβάθμιας υγειονομικής φροντίδας, η εξασφάλιση δυνατότητας ατομικής φροντίδας και υγιεινής, καθώς και διασύνδεσης με αρμόδιους φορείς παροχής υπηρεσιών στέγης, σίτισης, ψυχολογικής υποστήριξης, υγείας, πρόνοιας και κοινωνικής επανένταξης.

γ. Παρέμβαση στο δρόμο (street work)

Εξειδικευμένα στελέχη και εθελοντές επισκέπτονται σημεία της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής την οποία μπορεί να καλύψουν οι δομές επείγουσας στέγασης.

Οι παραπάνω περιπτώσεις αφορούν σε άμεση αντιμετώπιση ακραίων μορφών αστεγίας μέχρις ότου λειτουργήσουν οι δομές μόνιμης και ολοκληρωμένης αντιμετώπισης.

Προσωρινή – Μεταβατική Φιλοξενία

α. Κοινωνικοί Ξενώνες Αστέγων

Υποδοχή, προσωρινή φιλοξενία και ανακούφιση με στόχο την κινητοποίηση, την κοινωνική επανένταξη και τη μετάβαση των επωφελούμενων σε ανεξάρτητες μορφές στέγασης.

β. Ημιαυτόνομη Διαβίωση σε Προστατευμένα Διαμερίσματα

Πρόσβαση σε εξειδικευμένη, υποστηρικτική ή επιβλεπόμενη στέγαση από κατάλληλα καταρτισμένο προσωπικό.

Σε κάθε άλλη περίπτωση πρόκειται για κανονική στέγαση ατόμων και οικογενειών στο υπάρχον οικιστικό απόθεμα το οποίο θα ενεργοποιηθεί με τους τρόπους που περιγράφονται στα κεφάλαια : μέτρα παροχής κατοικίας σε δικαιούχους, φορείς και πόροι / χρηματοδοτικά εργαλεία.

2.3. ΜΕΤΡΑ ΠΑΡΟΧΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ ΣΕ ΔΙΚΑΙΟΥΧΟΥΣ

2.3.1 Διάθεση κατοικιών από το οικιστικό απόθεμα που ανήκει σε ιδιώτες με παροχή φοροαπαλλαγών και μικρές επιδοτήσεις στους ιδιοκτήτες

Ενεργοποιούνται οι αδιάθετες κατοικίες στην αγορά ακινήτων 1-3 δωματίων – π.χ. στην περίπτωση οικογένειας 4 ατόμων ενεργοποιούνται οι κατοικίες 3 δωματίων, εμβαδού μέχρι περίπου 70 τ.μ. Για τις κατοικίες αυτές δεν προβλέπεται η καταβολή του ΕΤΑΚ και άλλης φορολογίας. Οι ιδιοκτήτες τους επιδοτούνται με 2€ ανά τ.μ., προκειμένου να τις διαθέσουν προς ενοικίαση σε δικαιούχους από ευπαθείς ομάδες. Η διάθεση γίνεται μέσω των ΟΤΑ ή άλλης δημόσιας υπηρεσίας (προς διαβούλευση). Ενδεικτικά η επιδότηση:

Κατοικία 30 τ.μ. : επιδοτείται ο ιδιοκτήτης με 60€ τον μήνα  ή 720€  το χρόνο

Κατοικία 50 τ.μ. : επιδοτείται ο ιδιοκτήτης με 100€ τον μήνα  ή 1200€ το χρόνο

Κατοικία 70 τ.μ. : επιδοτείται ο ιδιοκτήτης με 140€ τον μήνα  ή 1620€ το χρόνο

Για 10.000 κατοικίες 30 τ.μ.   7.200.000  το χρόνο

Για 10.000 κατοικίες 50 τ.μ.   12.000.000 το χρόνο

Για  5.000 κατοικίες 70 τ.μ.    3.500.000 το χρόνο

Για ενοικίαση από το κράτος   25.000 κατοικιών κόστος 22.700.000 το χρόνο

2.3.2 Επιδότηση Ενοικίου

Το σχολάζον οικιστικό απόθεμα που ανήκει σε ιδιώτες, μπορεί να διατεθεί με επιδότηση ενοικίου στους δικαιούχους μέσω της ελεύθερης αγοράς. Εδώ ο ιδιοκτήτης μπορεί να αποκλείει ενοικιαστές συγκεκριμένων κατηγοριών, πράγμα που δεν συμβαίνει στην περίπτωση 2.3.1, όπου υπάρχει η δημόσια διαμεσολάβηση επ’ ωφελεία του δικαιούχου κατοικίας και ταυτόχρονη διασφάλιση του ιδιοκτήτη.   

2.3.3. Διάθεση του υπάρχοντος δημόσιου οικιστικού αποθέματος

2.3.4. Χαμηλότοκα δάνεια με ευνοϊκούς όρους για απόκτηση ιδιόκτητης

          κατοικίας

3.   ΜΕΤΡΑ ΠΡΟΛΗΨΗΣ

      ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΑΠΟ ΑΠΩΛΕΙΑ ΠΡΩΤΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ

Νοικοκυριά (μονομελή – πολυμελή) σε κατάσταση κινδύνου απώλειας πρώτης κατοικίας

Περιπτώσεις :

Δανειολήπτες με κόκκινα στεγαστικά δάνεια

Δανειολήπτες με υποθήκη α΄ κατοικίας

3.1. ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

Από 1/1 2014 αίρεται η προστασία της πρώτης κατοικίας από πλειστηριασμούς, καθώς και το όριο των 200.000 € για το ύψος της οφειλής.

Με τα στοιχεία Αυγούστου 2013 σε σύνολο δανείων 222 δις τα 69 δις είναι σε καθυστέρηση. Σε σύνολο στεγαστικών 72,3 τα 17 δις είναι καθυστερημένα. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι πολλά από τα δάνεια των εμπόρων, των μικροεπαγγελματιών και  των μικρομεσαίων επιχειρηματιών είναι ενυπόθηκα σε πρώτη κατοικία που κινδυνεύει να κατασχεθεί. Επίσης οι πρώτες κατοικίες δεν προστατεύονται από κατασχέσεις για χρέη στο Δημόσιο, ΔΕΚΟ και τρίτους. Τα καθυστερημένα αναμένεται μέχρι τέλος του 2013 να φθάσουν τα 70 με 75 δις.

Υπολογίζεται ότι τα κόκκινα δάνεια αριθμούν ίσως και 450.000 – 500.000.

Οι περιπτώσεις των στεγαστικών με πρώτη κατοικία που βρίσκονται σε καθυστέρηση και κινδυνεύουν με απώλεια κατοικίας είναι περίπου 180.000 – 200.000 και το 80 % αυτών είναι στο καθεστώς προστασίας (δηλαδή 150.000-180.000 νοικοκυριά). Οι περιπτώσεις των λοιπών καθυστερημένων δανείων, που έχουν υποθήκη  σε πρώτη κατοικία, δεν είναι δυνατόν να υπολογιστούν με ακρίβεια αλλά οι εκτιμήσεις είναι για 100.000 -150.000. Τα δάνεια αυτά δεν είναι σε καθεστώς προστασίας. Με τα παραπάνω δεδομένα, σε κίνδυνο απώλειας κατοικίας ίσως βρίσκονται σήμερα περίπου 280.000 – 300.000 νοικοκυριά.

Από τα επιχειρηματικά δάνεια βρίσκονται σε καθυστέρηση τα 33 – 34 δις.

Τα επιχειρηματικά δάνεια διασφαλίζονται με υποθήκες σε κατοικίες (είτε πρώτη είτε δεύτερη) αλλά και σε επαγγελματικά ακίνητα που είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται από τους μικροεπαγγελματίες ή τους μικρομεσαίους επιχειρηματίες. Οι πρώτες κατοικίες δεν προστατεύονται έναντι οφειλών σε Δημόσιο, ΔΕΚΟ, ή σε τρίτους.

Έτσι, λοιπόν, θεωρούμε ότι με απώλεια κατοικίας απειλούνται όλοι όσοι έχουν οφειλές στο Δημόσιο ή σε τρίτους, γεγονός που αυξάνει σε μεγάλο βαθμό τον αριθμό των απειλούμενων νοικοκυριών.

Οι περιπτώσεις ιδιοκτητών που αδυνατούν να πληρώσουν τις επιβαρύνσεις από φόρους για τις κατοικίες τους  ή άλλα ακίνητά τους είναι πολυάριθμες.

Για τις περιπτώσεις αυτές θα ήταν μια λύση η παραχώρηση της ιδιοκτησίας τους έναντι της απαλλαγής τους από την πληρωμή των φόρων ή των διάφορων οφειλών τους και η καταβολή ενός συμβολικού ποσού για να εξασφαλίσουν τουλάχιστον τη διατροφή της οικογένειάς τους.  

Το ισχύον  νομικό πλαίσιο και οι μέχρι σήμερα δυνατότητες νομικής αντιμετώπισης

Οι δύο βασικότερες νομοθετικές ρυθμίσεις που μέχρι σήμερα προστάτευαν την πρώτη κατοικία από τους πλειστηριασμούς για χρέη προς τις Τράπεζες είναι ο νόμος 3714/2008, καθώς και ο πιο πρόσφατος πολυσυζητημένος νόμος Κατσέλη για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά (ν. 3869/2010).

Με το νόμο του 2008 απαγορεύθηκαν οι πλειστηριασμοί της πρώτης και μοναδικής κατοικίας για απαιτήσεις πιστωτικών ιδρυμάτων και εταιριών παροχής πιστώσεων που δεν ξεπερνούσαν το ποσό των 100.000 ευρώ μέχρι και 31/12/2011. Έκτοτε με Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου (ΠΝΠ) το 2011 παρατάθηκε η προθεσμία αναστολής των πλειστηριασμών μέχρι το τέλος του 2012, όπως και αυξήθηκε το όριο του ποσού των απαιτήσεων και προσδιορίστηκε ότι η οφειλή δε θα έπρεπε να ξεπερνά τις 200.000 ευρώ. Τέλος, με νέα ΠΝΠ το 2012 δόθηκε ξανά  παράταση μέχρι την 31η Δεκεμβρίου 2013.

Επομένως, μέχρι σήμερα η πρώτη κατοικία προστατεύεται από τους πλειστηριασμούς σε ό,τι αφορά τις οφειλές προς τις Τράπεζες που δεν υπερβαίνουν το όριο των 200.000 ευρώ. Για τη συνέχιση αυτής της προστασίας, δεν απαιτείται ψήφιση της άρσης της αναστολής των πλειστηριασμών, απλώς αρκεί να αποφασιστεί από πλευράς κυβέρνησης να μη δοθεί νέα παράταση.

Ο περίφημος νόμος για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά, ακόμα και μετά την τελευταία τροποποίησή του (ν.4161/2013), επιτρέπει στους οφειλέτες που υπάγονται στη ρύθμιση των οφειλών με τις Τράπεζες να εξαιρέσουν από τη ρευστοποιήσιμη περιουσία την κύρια κατοικία τους, με την προϋπόθεση ότι θα τηρούν τους όρους εξυπηρέτησης του χρέους τους. Ο νόμος αυτός αφορά σε φυσικά πρόσωπα, που επιτυγχάνουν ρύθμιση με τις τράπεζες και στην ουσία αφήνει ακάλυπτους όσους έχουν εμπορική ιδιότητα, με το επιχείρημα ότι αυτοί έχουν τη δυνατότητα στην πτώχευση.

Τα παραπάνω αφορούν μόνο οφειλές προς τα πιστωτικά ιδρύματα. Όσον αφορά τα χρέη προς το Δημόσιο (εφορία και ασφαλιστικά ταμεία), η υφιστάμενη νομοθεσία δεν προβλέπει καμιά προστασία της πρώτης κατοικίας από τους πλειστηριασμούς. Σύμφωνα με ό,τι ισχύει, το Δημόσιο έχει τη δυνατότητα να προβεί σε μέτρα αναγκαστικής εκτέλεσης για χρέη που ξεπερνούν τα 300 ευρώ.

  Επομένως, γίνεται αντιληπτό ότι από νομοθετικής πλευράς η προστασία της πρώτης κατοικίας, ακόμα και σήμερα, είναι περιορισμένη, άλλα όπως φαίνεται από τις προθέσεις της κυβέρνησης τείνει να γίνει ανύπαρκτη τόσο απέναντι στις Τράπεζες, όσο και στο Δημόσιο.

4.   ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Περιλαμβάνονται όλα τα διαθέσιμα ιδιωτικά και δημόσια ακίνητα που υποστηρίζουν τη διασφάλιση ιδιόκτητης  ή ενοικιαζόμενης κατοικίας για όλους/ες.

Στις χρηματοδοτήσεις περιλαμβάνονται εθνικοί και ευρωπαϊκοί πόροι, διαγραφή ή ρύθμιση δανείων και χρεών.

4.1.  ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ

4.1.1. Ακίνητα δημοσίου που αφορούν σε κοινωνική κατοικία

Περιουσία ΟΕΚ

Μετά την κατάργηση του ΟΕΚ καθολικός διάδοχος της περιουσίας του είναι ο Ο.Α.Ε.Δ.

Στην κατοχή του λοιπόν είναι 250 οικόπεδα συνολικής έκτασης 5500 στρεμμάτων ,εκ των οποίων τα 116 οικόπεδα είναι εντός οικισμού.

Επίσης κατέχει 1500 καταστήματα σε όλη την Ελλάδα , και ειδικότερα υπάρχουν στην Αθήνα 250 διαμερίσματα αδιάθετα.

Με την κατάργηση του ΟΕΚ  16 οικισμοί είναι ημιτελείς  με 400 κατοικίες (σε διάφορα στάδια κατασκευής) ενώ πλήθος ιδιοκτητών δεν μπορούν να προβούν σε οποιάδηποτε πράξη μεταβίβασης αφού δεν τους έχουν δοθεί ακόμη τα παραχωρητήρια..

Καταγεγραμμένα δημόσια κτήρια προς χρήση

Ειδικότερα από τη Διεύθυνση Κοινωνικής Αντίληψης και Αλληλεγγύης Υπουργείου Υγείας (πηγή : κείμενο ερώτησης ΣΥΡΙΖΑ, δεν φαίνεται αν κατατέθηκε και αν δόθηκαν στοιχεία). Σε κάθε περίπτωση πρέπει να αποκτήσουμε εικόνα αυτών των ακινήτων.

Δημοτικά ακίνητα που χρησιμοποιούνται σήμερα για την κάλυψη των πιο ακραίων μορφών αστεγίας

Η εμπειρία από τον Δήμο Αθηναίων αφορά σε 1 ξενώνα αστέγων και σε μικρό αριθμό κτηρίων (προς επισκευή) για την αντιμετώπιση της αστεγίας, με πόρους ΕΣΠΑ, στήριξη δωρητών και σε συνεργασία με ΜΚΟ. Επίσης ο δήμος ενοικιάζει 2 ξενοδοχεία.

Σχολάζουσες κληρονομίες

Κενά ακίνητα κληρονομιών οι οποίες χαρακτηρίζονται ως σχολάζουσες είτε με απόφαση της αρμόδιας υπηρεσίας είτε του οικείου δικαστηρίου, για την κληρονομική κατάσταση των οποίων δεν υφίσταται εκκρεμοδικία, μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως κατοικία και είναι ελεύθερα βαρών άλλων από του δημοσίου (όχι ασφαλιστικών ταμείων). Σύμφωνα με το Ν.4182/2013 (ΦΕΚ Α’ 185/10-09-2013) ως «σχολάζουσα κληρονομία» ορίζεται η κληρονομία της οποίας ο κληρονόμος είναι άγνωστος ή δεν έχει ακόμα βρεθεί ή δεν είναι βέβαιο ότι την έχει αποδεχθεί. Η κινητή και ακίνητη περιουσία των κληρονομιών οι οποίες σχολάζουν αξιοποιείται προς όφελος μελών ευπαθών κοινωνικών ομάδων με γνώμονα τη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους και την αποφυγή της οικονομικής και  κοινωνικής τους περιθωριοποίησης. Τα κενά ακίνητα σχολαζουσών κληρονομιών μπορούν να αποτελέσουν λύση για την παροχή ασφαλούς στέγης, εξοικονομώντας πόρους από την εξασφάλιση άμεσα ή σχεδόν άμεσα αξιοποιήσιμων αναγκαίων κατοικιών. Η πρόβλεψη της αξιοποίησης των σχολαζουσών κληρονομιών, υπό το πρίσμα του ανωτέρω νόμου, οριοθετείται εντός διετίας από την κήρυξη μιας κληρονομίας ως σχολάζουσας, εφ’ όσον η κληρονομιαία κατάσταση δεν αμφιβητείται. Η πρόσκτηση αυτών των περιουσιών από το Δημόσιο και το έκτακτο – μη προϋπολογισμένο – όφελος του Δημοσίου, δημιουργούν κατάλληλες συνθήκες και εύλογες προσδοκίες για τη χρήση τους ως κοινωνικό πλεόνασμα. Η μη διάθεση της κληρονομίας από τους διαθέτες και η πράξη της αποποίησης της από τους τυχόν κληρονόμους, κατοχυρώνονται ως εκδήλωση διαγενεακής αλληλεγγύης προς τους πλέον ευπαθείς πολίτες. Η πρότασή μπορεί να αφορά δύο φάσεις.

Α) Το διάστημα κατά το οποίο η περιουσία σχολάζει

Τα κενά ακίνητα κληρονομιών που χαρακτηρίζονται ως σχολάζουσες (είτε με απόφαση της αρμόδιας υπηρεσίας είτε του οικείου δικαστηρίου, για την κληρονομική κατάσταση των οποίων δεν υφίσταται εκκρεμοδικία), τα οποία δύνανται να χρησιμοποιηθούν ως κατοικία και είναι ελεύθερα βαρών άλλων από του Δημοσίου, εκτός ασφαλιστικών ταμείων, εκμισθώνονται με συμβολικό αντίτιμο στην «Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου Ανώνυμη Εταιρεία» (ΕΤΑΔ Α.Ε.). Η ΕΤΑΔ παραχωρεί τη χρήση τους στις αρμόδιες Διευθύνσεις Πρόνοιας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που συγκεντρώνουν τα αιτήματα στέγασης από υποψήφιους δικαιούχους, (ενδεικτικά και όχι περιοριστικά αστέγους, μέλη ευπαθών κοινωνικών ομάδων, κ.α.). Στη συνέχεια, οι ανωτέρω υπηρεσίες υπομισθώνουν δωρεάν τα ακίνητα αυτά στους δικαιούχους για χρονικό διάστημα ενός έτους.

Β) Αναγνώριση κληρονομικού δικαιώματος του Δημοσίου επί σχολαζουσών κληρονομιών, των οποίων τα ακίνητα που δύνανται να χρησιμοποιηθούν ως κατοικία, κατόπιν της εκκαθάρισης των κληρονομιών, περιέρχονται στην «Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου Ανώνυμη Εταιρεία» (ΕΤΑΔ Α.Ε.) και διατίθενται κατά την ανωτέρω περιγραφόμενη διαδικασία. Η αναγνώριση του κληρονομικού δικαιώματος άλλων πέραν του Δημοσίου δεν επιβαρύνει την κληρονομία καθώς το Δημόσιο θεωρείται ως καλής πίστης νομέας. Συνεπώς, οι κληρονόμοι δεν δύνανται να αξιώσουν οιανδήποτε αποζημίωση για τη χρήση των ακινήτων για τον σκοπό που περιγράφεται στο παρόν άρθρο. Για το χρονικό διάστημα για το οποίο τα ακίνητα των σχολαζουσών κληρονομιών χρησιμοποιούνται για τον ίδιο σκοπό, δεν βαρύνονται από κανένα φόρο ή τέλος.

Η προοπτική αυτοχρηματοδότησης μέρους τουλάχιστον του σχεδίου αξιοποίησης των σχολαζουσών κληρονομιών, καλύπτεται από τα έσοδα από τα μισθώματα και τα προϊόντα εκποίησης των ακινήτων σχολαζουσών κληρονομιών και συγκεντρώνονται σε ειδικό λογαριασμό, για να χρηματοδοτηθούν δαπάνες λογαριασμών ΔΕΚΟ και λειτουργικών δαπανών των δικαιούχων.

Επισημαίνεται ότι μια σειρά σημαντικά δημόσια (ΕΤΑΔ) ή δημοτικά ακίνητα έχουν περάσει στο ΤΑΙΠΕΔ προς εκποίηση με επείγοντα χαρακτήρα, επειδή υπολογίζουν έσοδα 250 εκ. ευρώ από την πώληση. Αν αυτό συμβεί το δημόσιο θα στερηθεί βασικούς πόρους για την άσκηση κοινωνικής πολιτικής.

4.1.2.  Ιδιωτικά ακίνητα ανενεργά σήμερα

Μικρές ιδιόκτητες κατοικίες προς ενοικίαση, αδιάθετες σήμερα

Ενώ υπάρχει μεγάλος αριθμός κατοικιών, κυρίως μικρών διαμερισμάτων, η ζήτηση είναι εξαιρετικά περιορισμένη λόγω κρίσης και οι ιδιοκτήτες είναι υποχρεωμένοι, αν και η ιδιοκτησία τους δεν αποφέρει έσοδα, να επιβαρύνονται με χαράτσια, φόρους, κοινόχρηστα, πάγια λογαριασμών ΔΕΗ, ΕΥΔΑΠ, τηλεφώνου. Το διαθέσιμο αυτό οικιστικό απόθεμα μπορεί να καλύψει μεγάλο μέρος της πρόσβασης σε ασφαλή κατοικία με παρέμβαση του Δημόσιου στη διανομή σε δικαιούχους ή μέσω της ελεύθερης αγοράς με επιδότηση ενοικίου σε δικαιούχους.

Εγκαταλελειμμένα ακίνητα και ακίνητα που δεν εμφανίζονται κληρονόμοι. Η πρώην Νομαρχία Αττικής είχε κάνει καταγραφή κλειστών ακινήτων για την Αθήνα.

Δωρεές

Άκληροι ηλικιωμένοι δωρίζουν σήμερα τα σπίτια τους στην εκκλησία, σε μονές ή γίνονται θύματα υφαρπαγής, ενώ θα μπορούσαν να τα κληροδοτήσουν στο δημόσιο.

Εκκλησιαστική περιουσία

Η εκκλησία διαθέτει σήμερα ξενώνες ηλικιωμένων και αστέγων. Χρειάζεται ιδιαίτερη μελέτη για την κατάλληλη προς στέγαση εκκλησιαστική περιουσία και την αξιοποίησή της από ή σε συνεργασία με το Δημόσιο.

Ξενοδοχεία

Για την περίπτωση της προσωρινής – μεταβατικής φιλοξενίας που αναφέρεται στο κεφάλαιο 2.2 μπορεί να χρησιμοποιηθούν ξενοδοχεία. Υπολογίζεται ότι το κόστος διαμονής, σίτισης, καθαριότητας και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης είναι 9-10€ ανά άτομο ημερησίως.  

4.2.  ΠΟΡΟΙ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ

Σχετικά με τη χρηματοδότηση στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης αναφέρονται τα παρακάτω.

Δίδεται έμφαση στα προληπτικά προγράμματα το κόστος των οποίων είναι πολύ χαμηλό σε σύγκριση με το συνολικό κόστος εκ των υστέρων παρεμβάσεων. Εδώ σίγουρα δεν αναφέρεται σε θέματα κατασχέσεων αλλά στην άμεση στέγαση ανθρώπων που βρίσκονται από τη μια μέρα στην άλλη στο δρόμο και υπάρχει κίνδυνος να περιέλθουν σε κατάσταση αστεγίας (δρόμος ή ακατάλληλα καταλύματα). Αναφέρεται στους διαθέσιμους πόρους η δυνατότητα άντλησης πόρων από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ERDF) και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ESF), στο πλαίσιο μιας συμπληρωματικής χρήσης των δύο ταμείων. Ειδικότερα για το ERDF επιτρέπεται η χρήση μέχρι 3% των πόρων του για παρεμβάσεις στέγασης περιθωριοποιημένων κοινοτήτων.

Επιλέξιμες παρεμβάσεις χρηματοδοτούμενες από το ERDF μπορούν να αποτελέσουν υποδομές στέγασης για ευάλωτες ομάδες (ανακαινίσεις, αποκαταστάσεις, αλλαγές χρήσης υπαρχόντων οικοδομών. Η σχετική τροποποίηση του κανονισμού του ERDF έγινε ειδικά για την τρέχουσα χρηματοδοτική περίοδο (2007-2013) και η μεγαλύτερη δυνατή χρήση της πρόβλεψης για στέγαση από τα κράτη μέλη θα αποτελέσει θετικό πρόκριμα για τη συμπερίληψη αντίστοιχης πρόβλεψης και στη νέα χρηματοδοτική περίοδο 2014 – 2020, άρα και βάση για μια σταθερότερη παρέμβαση στον τομέα αυτό.

Επιλέξιμες παρεμβάσεις χρηματοδοτούμενες από το ESF μπορούν να αποτελέσουν οι υποστηρικτικές της στέγασης υπηρεσίες, ήτοι υπηρεσίες κοινωνικής στήριξης, κατάρτισης, υποστήριξης της επιχειρηματικότητας και της κοινωνικής οικονομίας.

4.3.  ΔΙΑΓΡΑΦΗ Η’ ΡΥΘΜΙΣΗ ΔΑΝΕΙΩΝ ΚΑΙ ΧΡΕΩΝ

Πρόταση για την αντιμετώπιση των κόκκινων δανείων και την προστασία από πλειστηριασμούς

Είναι φανερό ότι η παράταση απαγόρευσης των πλειστηριασμών για τραπεζικές οφειλές, δεν αποτελεί λύση στο πρόβλημα των κόκκινων δανείων, ούτε για τους δανειολήπτες ούτε για τις τράπεζες, αλλά θα πρέπει να δοθεί ως χρονικό περιθώριο προετοιμασίας και εφαρμογής ενός ουσιαστικού και ρεαλιστικού προγράμματος ρύθμισης των οφειλών. 

Μέρος των προβληματικών δανείων των τραπεζών, που αφορούν σε φυσικά πρόσωπα (ιδιώτες με στεγαστικά και καταναλωτικά δάνεια και αγρότες με μικρά αγροτικά δάνεια), ελεύθερους επαγγελματίες, μικρομεσαίες επιχειρήσεις και μικρές αγροτικές εκμεταλλεύσεις, μπορεί να μεταβιβαστεί σε έναν ενδιάμεσο φορέα διαχείρισης κόκκινων δανείων .

Η μεταβίβαση των προβληματικών δανείων στον ενδιάμεσο φορέα θα πρέπει να συνδυαστεί με τη θεσμοθέτηση ενός προγράμματος ρυθμίσεων για την πραγματική διευκόλυνση των δανειοληπτών, με διαγραφή των οφειλών που δεν υπάρχει η δυνατότητα να αποπληρωθούν, κατά το πρότυπο της πρότασης του ΣΥΡΙΖΑ για τις ρυθμίσεις των δανείων των φυσικών προσώπων. Δηλαδή, περικοπή των δόσεων αποπληρωμής των δανείων, ώστε να μην ξεπερνά το δυνατόν να καταβληθεί ποσοστό  του διαθέσιμου μηνιαίου εισοδήματος των δανειοληπτών, και διαγραφή του υπόλοιπου της αρχικής δόσης σε ετήσια βάση, με εξαίρεση τα υψηλά εισοδήματα και αφού έχουν εξεταστεί και τα λοιπά περιουσιακά στοιχεία.

Στο πλαίσιο αυτό θα γίνει έρευνα κάθε περίπτωσης χωριστά, για να διαπιστωθούν τα πραγματικά δεδομένα σχετικά με τη δυνατότητα αποπληρωμής του δανείου και πρέπει να συνδυαστεί με υπολογισμό και ορισμό των ελάχιστων δαπανών διαβίωσης. Επισημαίνεται ότι αν είχε υλοποιηθεί η πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ για το περιουσιολόγιο, θα ήταν ευχερέστερη η εφαρμογή των προγραμμάτων ρύθμισης οφειλών.

Το γενικό περίγραμμα του προτεινόμενου πλαισίου ρυθμίσεων είναι το εξής:

•   Μέχρι να ξεκινήσει η υλοποίηση του προγράμματος ρύθμισης των κόκκινων δανείων, να παραταθεί η απαγόρευση των πλειστηριασμών πρώτης (μόνης) κατοικίας για τραπεζικές οφειλές για μια 3ετία. Η παράταση κρίνεται αναγκαία, όχι γιατί θα λύσει το πρόβλημα των κόκκινων δανείων αλλά για να δοθεί το απαραίτητο χρονικό περιθώριο για την προετοιμασία των μηχανισμών που θα υλοποιήσουν το πρόγραμμα ρύθμισης των οφειλών και παράλληλα για να αποτραπεί η μη αναστρέψιμη κοινωνική και οικονομική καταστροφή που θα επιφέρουν ενδεχόμενοι πλειστηριασμοί. Το καθεστώς απαγόρευσης των πλειστηριασμών πρέπει να επεκταθεί και σε δανειολήπτες εμπόρους, ελεύθερους επαγγελματίες και μικροεπιχειρηματίες που έχουν στεγαστικά δάνεια ή οφειλές διασφαλισμένες με υποθήκη σε πρώτη κατοικία, σε οφειλές προς άλλους φορείς όπως Δημόσιο, ΔΕΚΟ, κλπ, αλλά και στις αγροτικές ιδιοκτησίες των μικροκαλλιεργητών. Για όσους δανειολήπτες η έρευνα αποδείξει ότι δεν αποπληρώνουν τα δάνειά τους χωρίς όμως να έχουν πραγματική οικονομική δυσχέρεια, αυτοί θα καταβάλουν το συνολικό ποσό της υποχρέωσης και μάλιστα με επιτόκιο υπερημερίας.

•   Να περιλαμβάνεται περίοδος χάριτος με πάγωμα οφειλών, τουλάχιστον για μια 3ετία και εκλογίκευση επιτοκίων.

•   Να δοθεί προτεραιότητα σε εκείνους που είναι χρόνια ασθενείς, ανάπηροι, χρόνια άνεργοι, απολυμένοι ή ανήκουν σε οικογένειες που δεν έχουν ούτε έναν εργαζόμενο, καθώς επίσης και σε οικογένειες με μόνη κατοικία (όχι μόνο κύρια αλλά μοναδική), και να προβλεφθεί ολική διαγραφή για τις περιπτώσεις αντικειμενικής αδυναμίας αποπληρωμής (π.χ. σε ηλικιωμένους πάνω από ορισμένο όριο ηλικίας ή σε χρόνια ανίατους ασθενείς).

•   Να συμπεριληφθούν στα προγράμματα ρύθμισης και στις απαγορεύσεις πλειστηριασμών τα κόκκινα στεγαστικά δάνεια του Ταμείου Παρακαταθηκών και Δανείων και να ακυρωθεί η σύμβαση τιτλοποίησής τους. Σήμερα που το φάσμα της απόλυσης των δημοσίων υπαλλήλων προβάλλει εντονότερα, είναι αναγκαίο να προστατευθεί τουλάχιστον η κατοικία τους που δανειοδοτήθηκε από το ΤΠΔ, με την απαραίτητη συνθήκη της ύπαρξης συγκεκριμένου μηνιαίου εισοδήματος (μισθού) τους. Επισημαίνεται ότι οι δημόσιοι υπάλληλοι λόγω της σταθερότητας του εισοδήματός τους αποτελούσαν μέχρι σήμερα στοχευμένη ομάδα πώλησης δανείων χωρίς διασφαλίσεις.

Η μεταβίβαση των προβληματικών δανείων από τις τράπεζες μπορεί να γίνει με τρόπους που έχουν εφαρμοστεί διεθνώς και δεν επιφέρουν επιπρόσθετες ανάγκες ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών.

Η αξία των μεταβιβαζόμενων δανείων θα είναι μειωμένη κατά το ποσό της ζημιάς, που έχει ήδη καταχωρηθεί στους ισολογισμούς των τραπεζών, έτσι ώστε να μην θεωρηθεί ως επιπρόσθετη ενίσχυση των τραπεζών. Στις τράπεζες θα δοθεί η δυνατότητα καταχώρησης της άμεσης ζημιάς σε χρονικό διάστημα 3ετίας ή 5ετίας.

Οι τρόποι μεταβίβασης των προβληματικών δανείων στον ενδιάμεσο φορέα, είναι αντικείμενο επεξεργασιών από εξειδικευμένη ομάδα εργασίας του ΣΥΡΙΖΑ. Επισημαίνεται ότι υπάρχουν ήδη πολλές εναλλακτικές λύσεις, που έχουν τύχει επεξεργασίες (στα πρότυπα των λύσεων που εφαρμόστηκαν διεθνώς)  και θα μπορούσαν να μπουν σε εφαρμογή άμεσα.

Η πρόταση αυτή διευκολύνει επίσης και τον πλήρη έλεγχο των κόκκινων τραπεζικών οφειλών και συντελεί στην αποφυγή περιπτώσεων διακριτικής μεταχείρισης. Να μην υπάρξουν περιπτώσεις δανειοληπτών  που δεν αποπληρώνουν τα δάνειά τους, ενώ έχουν τη δυνατότητα.

5.   ΕΜΠΛΕΚΟΜΕΝΟΙ ΦΟΡΕΙΣ

Ο νέος φορέας κοινωνικής κατοικίας/μετεξέλιξη του ΟΕΚ – σημερινή μορφή

Ο Ο.Ε.Κ ιδρύθηκε το 1954 και αποτέλεσε τον κύριο κατασκευαστή κοινωνικής κατοικίας στην Ελλάδα και μάλιστα με τη μορφή της οργανωμένης δόμησης. Υπήρξε ένας ιδιότυπος κοινωνικός συνεταιρισμός των εργαζομένων ιδιωτικού τομέα αφού οι πηγές χρηματοδότησής του ήταν οι εισφορές εργοδοτών και εργαζομένων. Η συμμετοχή του Δημοσίου περιορίζονταν στις διευκολύνσεις αγοράς γης αλλά και πολεοδόμησης.

Στην διάρκεια της κατασκευαστικής δραστηριότητάς του κατάφερε εκτός από την πολεοδόμηση περιοχών εκτός σχεδίου να αναπτύξει και ιδιαίτερη μορφολογία αλλά και τυποποίηση στις κατοικίες του που είχαν χαμηλό οικονομικό κόστος.

Παράλληλα ανέπτυξε δανειοδοτικά προγράμματα με ίδια κεφάλαια και επιδότηση επιτοκίου.

Δανειοδοτήθηκαν ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, πολύτεκνοι – μονογονεικές οικογένειες, ενώ τα τελευταία 20 χρόνια έγιναν και προγράμματα επιδότησης ενοικίου.

Συνολικά αυτά τα 60 χρόνια λειτουργίας του κατασκευάστηκαν πάνω από 60.000 κατοικίες δανειοδοτήθηκαν 300.000 πολίτες και χιλιάδες έτυχαν επιδότησης ενοικίου.

Στο δημόσιο οικιστικό απόθεμα θα πρέπει να συνυπολογίσουμε τις ημιτελείς κατοικίες  του ΟΕΚ μετά την ολοκλήρωσή τους.

Απαιτείται ισχυρό νομικό πλαίσιο για την επίλυση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος της περιουσίας του πρώην Ο.Ε.Κ. Χρειάζεται  ένας φορέας σαν τον Ο.Ε.Κ. με εμπειρία στο σχεδιασμό, στις κατασκευές και στην οικονομικό οργανωτική διαχείριση, με πανελλαδική δικτύωση, με εμπειρία στη δανειοδότηση, με ανεπτυγμένη πολιτική στο πρόβλημα της επιδότησης ενοικίου αλλά κυρίως με Τράπεζα Γής σε όλη την Ελλάδα. Ένας φορέας που θα αξιοποιήσει την τεχνογνωσία του Ο.Ε.Κ.

Οι δήμοι

διαμεσολαβούν μεταξύ ιδιοκτητών δικαιούχων στις περιπτώσεις δημόσιας διαμεσολάβησης για τη διάθεση του ιδιωτικού οικιστικού αποθέματος σε στερούμενους κατοικίας δικαιούχους. Επίσης, αναλαμβάνουν μέσω των κοινωνικών υπηρεσιών που διαθέτουν ή θα αποκτήσουν την κάλυψη, εν όλω ή εν μέρει, των ακραίων περιπτώσεων αστεγίας. Εδώ μπορεί να συνεργάζονται με έγκυρες ΜΚΟ που διαθέτουν τεχνογνωσία στο θέμα.

Οι τράπεζες.

Άλλες οργανώσεις (ΜΚΟ, δίκτυα αλληλεγγύης, μορφές κοινωνικής οικονομίας), ΕΚΚΑ (αναφέρεται στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης).

6.   ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ

Πρέπει να αντιμετωπιστούν τα δάνεια για την δεύτερη κατοικία (μικρή παραθεριστική ή σπίτι στο χωριό) 

7.   ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΕΛΑΧΙΣΤΟ ΕΓΓΥΗΜΕΝΟ  ΕΙΣΟΔΗΜΑ

      ΑΝ ΠΡΟΚΡΙΘΕΙ ΩΣ ΘΕΣΜΟΣ

Το θέμα του ελάχιστους εγγυημένου εισοδήματος δεν είναι αντικείμενο της Ομάδας Προγράμματος για την Κατοικία. Επισυνάπτουμε το κείμενο που κατέθεσε ο  Θ. Μητράκος, μέλος της ομάδας.

Ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα και ακραία φτώχεια

Τα πρόσφατα δεδομένα σε σχέση με τις εξελίξεις ως προς τις διαστάσεις και τα χαρακτηριστικά της ανεργίας και των άλλων κοινωνικών δεικτών στη διάρκεια της τρέχουσας κρίσης προκαλούν έντονη ανησυχία. Η ανεργία αυξάνεται δραματικά, τα ονομαστικά και κυρίως τα πραγματικά εισοδήματα συρρικνώνονται, το κοινωνικό κράτος πλήττεται εξαιτίας των δημοσιονομικών προσαρμογών, ενώ οι κοινωνικοί δείκτες της ανισότητας και της φτώχειας επιδεινώνονται. Ως μία πιθανή λύση στην άμβλυνση των προβλημάτων αυτών φαίνεται να αποτελεί ένα συγκεκριμένο σχέδιο καθιέρωσης ενός προγράμματος Ελαχίστου Εγγυημένου Εισοδήματος για όλους. Η επιτυχημένη εφαρμογή του προγράμματος απαιτεί τη συνεργασία διαφορετικών τμημάτων του κρατικού μηχανισμού αλλά και την εμπλοκή της αυτοδιοίκησης, της κοινωνίας των πολιτών και των εθελοντικών οργανώσεων. Οι μελέτες για την χώρας μας έχουν καταρρίψει τον μύθο του υψηλού κόστους. Βεβαίως, η εφαρμογή και η διαχείρισή ενός ελάχιστου «εγγυημένου» εισοδήματος έχει να αντιμετωπίσει προβλήματα κυρίως στον εντοπισμό των πραγματικών δικαιούχων. Η σταδιακή όμως, και αρχικά πιλοτική, εφαρμογή του θεωρείται πλέον επιβεβλημένη για την εξάλειψη της ακραίας ένδειας και φτώχειας.

Το σημερινό σύστημα κοινωνικής αλληλεγγύης στη χώρα μας είναι αναποτελεσματικό, κοινωνικά άδικο και διάτρητο δηλαδή με σημαντικές διαρροές. Παραδείγματος χάριν, το υπάρχον σύστημα κοινωνικής αλληλεγγύης δυστυχώς δεν προβλέπει τίποτε για τα νοικοκυριά χωρίς κανέναν εργαζόμενο, μετά την παρέλευση του σχετικά μικρού χρονικού διαστήματος της επιδότησης της ανεργίας, όπως εξάλλου και για πολλές άλλες ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού. Όσο και αν βελτιωθεί η στόχευση του υπάρχοντος συστήματος, τα άτομα αυτά θα βρίσκονται πολύ κάτω από την γραμμή της φτώχειας. Μια λύση θα μπορούσε να είναι η θέσπιση ενός καθολικού και ταυτόχρονα επιλεκτικού ως προς το εισόδημα μέτρου που θα αποβλέπει στην εξάλειψη της ακραίας φτώχειας και θα διασφαλίζει για όλους ένα ελάχιστο εισόδημα και επίπεδο διαβίωσης χωρίς, κατ΄ ανάγκη, ανταποδοτική βάση.

Η υλοποίηση ενός προγράμματος Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος, δεν θα πρέπει βέβαια να εξαντλείται στην παροχή οικονομικής ενίσχυσης, αλλά να περιλαμβάνει πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες και δράσεις κοινωνικής ενσωμάτωσης και προώθησης ίσων ευκαιριών. Υπό αυτή την έννοια το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα δεν μπορεί να λειτουργεί ως ανεξάρτητο μέτρο, αλλά αντιθέτως οφείλει να αποτελέσει ένα συμπληρωματικό μέτρο σε συγκεκριμένες πολιτικές κοινωνικής πρόνοιας. Γενικότερα η εφαρμογή του προϋποθέτει την πλαισίωσή του από ένα σύνολο κοινωνικών υπηρεσιών, όπως είναι η υγεία, παιδεία, στέγαση κ.ά. η ύπαρξη των οποίων θα συντελέσει στη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου και αποτελεσματικού μηχανισμού κοινωνικής υποστήριξης.

Πιο συγκεκριμένα, ένα πρόγραμμα Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος για την χώρα μας εκτιμάται ότι θα πρέπει να έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

1. Είναι καθολικό, απευθύνεται σε όλα τα νοικοκυριά καθώς και σε όλα τα άτομα που ζουν μόνα τους, αλλά προϋποθέτει έλεγχο των οικονομικών πόρων των νοικοκυριών για τη θεμελίωση του δικαιώματος ένταξης στο πρόγραμμα (εισόδημα, περιουσία κ.λπ.).
2. Είναι μη ανταποδοτικό και χρηματοδοτείται κυρίως από τον κρατικό προϋπολογισμό.
3. Αποτελείται από δύο κεντρικούς άξονες: (α) Άξονας κοινωνικής στήριξης και ενσωμάτωσης μέσω της παροχής κοινωνικών υπηρεσιών και (β) Άξονας εισοδηματικής στήριξης – ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος.
4. Σημαντική η συμβολή των ΟΤΑ στον εντοπισμό των δικαιούχων.

Η δυνατότητα των ωφελούμενων του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος να έχουν πρόσβαση στις κοινωνικές υπηρεσίες και να απολαμβάνουν τα βασικά κοινωνικά δικαιώματα όπως είναι το δικαίωμα στην κατοικία αποτελεί βασικό συστατικό για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού που, μεταξύ άλλων, βιώνουν οι ομάδες των ατόμων που βρίσκονται σε ακραία φτώχεια.

Θ. Μητράκος

Επισυναπτόμενα κείμενα

ETHOS 2007: European Typology on Homelessness and Housing Exclusion

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΕΙΨΗ ΣΤΕΓΗΣ

ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ

Η έλλειψη στέγης είναι ένα από τα κύρια προβλήματα που συμπεριλαμβάνει η Στρατηγική για την Κοινωνική Προστασία και Ενσωμάτωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πρόληψη της έλλειψης στέγης και η επαναστέγαση των αστέγων απαιτεί την κατανόηση των διαδικασιών που οδηγούν σε αυτήν και άρα μια ευρεία αντίληψη για το τι σημαίνει έλλειψη στέγης.

Η FEANTSA ( Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία των οργανώσεων που εργάζονται με τους αστέγους) έχει αναπτύξει μια τυπολογία για την έλλειψη στέγης και τον αποκλεισμό από την κατοικία, που ονομάζεται ETHOS.

Η τυπολογία αυτή ξεκινάει από την κατανόηση του ότι υπάρχουν τρεις παράμετροι που συνιστούν την έννοια του “σπιτιού”, η έλλειψη των οποίων περιγράφει την έλλειψη στέγης:

• Το να έχει κάποιος σπίτι σημαίνει ότι έχει ένα κατάλληλο οίκημα (ή χώρο), στο οποίο το άτομο και η οικογένεια του έχουν την αποκλειστική κυριότητα (φυσική διάσταση)
• Το να είναι κανείς σε θέση να διαθέτει προσωπικό χώρο και να απολαμβάνει τις κοινωνικές του σχέσεις (κοινωνική διάσταση)  και
• Το να έχει κανείς έναν νόμιμο τίτλο για την ιδιοκτησία ενός χώρου (νομική διάσταση).

Αυτή η ανάλυση οδηγεί στις 4 κύριες διαφοροποιήσεις: Άστεγοι στον δρόμο, Έλλειψη κατοικίας, Επισφαλής στέγη και Ανεπαρκής ή Ακατάλληλη στέγη, οι οποίες όλες υποδηλώνουν την έλλειψη σπιτιού.

Κατά συνέπεια η τυπολογία ETHOS κατατάσσει τους ανθρώπους που είναι άστεγοι σύμφωνα με τις συνθήκες διαβίωσης και στέγασης: Οι 4 αυτές βασικές εννοιολογικές κατηγορίες χωρίζονται σε 13 υποκατηγορίες σύμφωνα με επιμέρους λειτουργικούς ορισμούς, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την καταγραφή και την χαρτογράφηση του προβλήματος, την εξέλιξη και παρακολούθηση του φαινόμενου και την αξιολόγησή του.

	Λειτουργικός Ορισμός	Συνθήκες Διαβίωσης	Γενικοί Προσδιορισμοί Όρων Κατοικίας
Εννοιολογική Κατηγορία	ΑΣΤΕΓΟΙ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ   (ROOFLESS)	1	Άνθρωποι που ζουν στο δρόμο	1.1	Διαμονή σε δημόσιους χώρους ή εξωτερικούς χώρους	Διαμονή στο δρόμο ή σε δημόσιους χώρους, χωρίς το κατάλυμα να μπορεί να θεωρηθεί  τόπος κατοικίας
2	Διαμονή σε χώρους για επείγουσες περιπτώσεις	2.1	Διανυκτέρευση σε ξενώνες ύπνου	Άνθρωποι χωρίς σταθερό τόπο διαμονής, που χρησιμοποιούν για διανυκτέρευση υποβαθμισμένα καταλύματα.
ΣΤΕΡΟΥΜΕΝΟΙ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ (HOUSELESS)	3	Διαμονή σε ξενώνες για αστέγους	3.1 3.2 3.3	Διαμονή σε ξενώνα για άστεγους Προσωρινή παραμονή σε ξενώνα για άστεγους Υποστηριζόμενη διαμονή σε μεταβατικό στάδιο	Ο χρόνος παραμονής ορίζεται να είναι σύντομος*
4	Φιλοξενία  σε ξενώνες γυναικών	4.1	Διαμονή σε ξενώνες για γυναίκες	Σύντομη*  φιλοξενία γυναικών, που έχουν βιώσει ενδο-οικογενειακή βία .
5	Διαμονή  σε κέντρα για μετανάστες πρόσφυγες	5.1 5.2	Προσωρινή φιλοξενία σε κέντρα υποδοχής για αιτούντες άσυλο Προσωρινή φιλοξενία για  μετανάστες	Βραχυχρόνια φιλοξενία σε χώρους υποδοχής λόγω νομικής εκκρεμότητας.
6	Πρόσωπα που φεύγουν από Ιδρύματα	6.1 6.2 6.3	Εξιτήριο από σωφρονιστικά καταστήματα – Αποφυλακιζόμενοι Εξιτήριο από Ψυχιατρεία και άλλα Νοσοκομεία Λήξη φιλοξενίας σε Ιδρύματα Παιδικής Προστασίας /στέγες ανηλίκων	Δεν υπάρχει άλλη  κατοικία πριν την αποφυλάκιση Παράταση της νοσηλείας  λόγω της έλλειψης στέγης Δεν πιστοποιείται η ύπαρξη κατοικίας (με την συμπλήρωση των 18 χρόνων)
7	Πρόσωπα που λαμβάνουν μακροχρόνια υποστήριξη	7.1 7.2	Στεγαστική φροντίδα για  ηλικιωμένους αστέγους Υποστηριζόμενη διαμονή για πρώην αστέγους	Διαμονή μακράς διάρκειας* και παροχή φροντίδας για πρώην αστέγους
ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ  ΖΟΥΝ ΣΕ ΕΠΙΣΦΑΛΕΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΣΤΕΓΑΣΗΣ (INSECURE HOUSING)	8	Άνθρωποι που ζουν σε επισφαλή κατοικία	8.1 8.2 8.3	Προσωρινή φιλοξενία σε συγγενείς ή φίλους (από ανάγκη) Διαμονή σε καθεστώς παράνομης ή παράτυπης υπενοικίασης Παράνομη καταπάτηση γης (για στεγαστικό σκοπό)	Προσωρινή διαμονή  σε συμβατική κατοικία αλλά όχι σε κανονική και μόνιμη λόγω έλλειψης στέγης Διαμονή χωρίς νόμιμη ενοικίαση –παράνομη κατάληψη Καταπάτηση γης χωρίς νόμιμα δικαιώματα
9	Άνθρωποι που ζουν υπό την απειλή έξωσης	9.1 9.2	Αναγκαστική έξωση με δικαστική εντολή από ενοικιαζόμενη κατοικία Εντολή κατάσχεσης ιδιόκτητης κατοικίας	Όπου εντολές για έξωση είναι σε ισχύ Όπου υπάρχει δικαστική εντολή για κατάσχεση
10	Πρόσωπα που ζουν υπό την απειλή βίας	10.1	Διαμονή στην οικογενειακή εστία με καταγραμμένα από την αστυνομία περιστατικά βίας	Όταν η αστυνομία λαμβάνει μέτρα για να εξασφαλίσει ασφαλή διαμονή σε θύματα ενδοοικογενειακής βίας
ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΔΙΑΒΙΟΥΝ ΣΕ ΑΝΕΠΑΡΚΗ – ΑΚΑΤΑΛΛΗΛΑ ΚΑΤΑΛΥΜΑΤΑ (INADEQUATE HOUSING)	11	Άνθρωποι που ζουν σε προσωρινά ή πρόχειρα καταλύματα	11.1 11.2 11.3	Τροχόσπιτα – Αυτοκίνητα Μη συμβατικές κατασκευές Προσωρινές κατασκευές	Δεν προορίζονται για μόνιμη διαμονή Αυτοσχέδιες κατασκευές, παραπήγματα ή παράγκες Ημι-μόνιμες κατασκευές, λυόμενα ή containers
12	Άνθρωποι που ζουν σε ακατάλληλα καταλύματα	12.1	Κατειλημμένα κτίρια ακατάλληλα για κατοίκηση	Χώροι που θεωρούνται ακατάλληλοι για κατοίκηση σύμφωνα με την υπάρχουσα νομοθεσία
13	Διαμονή υπερβολικά μεγάλου αριθμού ανθρώπων στον ίδιο χώρο	13.1	Υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπτού ορίου συνωστισμού σε κατοικία	Υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπτού εθνικού ορίου ανθρώπων ανά χρησιμοποιούμενο δωμάτιο ή  επιφάνεια κατοικίας ανά άτομο.
Σημείωση:  Ως διαμονή σύντομης  διάρκειας ορίζεται  χρόνος λιγότερος του έτους Ως διαμονή μακράς διάρκειας ορίζεται χρόνος πέραν του έτους Αυτός ο ορισμός είναι συμβατός με τους ορισμούς των απογραφών, όπως συνιστώνται  στην Έκθεση του 2006 της UNECE / EUROSTAT