Ομιλία της Ε. Πορτάλιου στην παρουσίαση του βιβλίου του Π. Τότσικα, «Εδώ, κάποτε…συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», 5/2/2006.

«Εδώ, κάποτε…συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης» :

ΕΝΑ ΠΟΛΥΤΙΜΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΝΟΣ ΑΡΙΣΤΕΡΟΥ ΠΟΛΙΤΗ

Ευχαριστώ τον Πάνο Τότσικα, με τον οποίο με συνδέουν ακατάλυτοι δεσμοί φιλίας και συντροφικότητας, που δημιουργήθηκαν μέσα σε κοινούς αγώνες με θέματα πόλης, για την πρόσκληση να συμμετάσχω στη σημερινή παρουσίαση του βιβλίου του «Εδώ, κάποτε…συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης».

Σπεύδω να πω ότι το βιβλίο, πλούσιο σε ιστορικά, πολεοδομικά, κοινωνικά στοιχεία και υλικό που μαρτυρεί αυτή την περιοδολόγηση , είναι μια ιδιότυπη αυτοβιογραφία. Ο ίδιος ο υπογράφων είναι μάρτυρας και συνδημιουργός σ’ ένα τμήμα της ιστορίας της Ηλιούπολης και, ταυτόχρονα, φέρνει στο φως διαδικασίες και αποφάσεις όπως και ερωτήματα που εκκρεμούν για την καταγωγή και την εξέλιξη της πόλης του, στην οποία ζει από τα πρώτα παιδικά του χρόνια.

Στο Πάνο ταιριάζει ο τίτλος «αριστερός πολίτης», που εκείνος αποδίδει στον Θανάση Λώλα, παλιό αντιδήμαρχο και άνθρωπο με θάρρος, για τις μάχες του εναντίον των μεγαλοκαταπατητών της δημόσιας γης στην Ηλιούπολη.

Ένας πολίτης είναι ο Πάνος Τότσικας, που έχει εκλάβει τοις μετρητοίς τον όρο και όσα σημαίνει από την αρχαιοελληνική του καταγωγή. Μόνο εμείς, λέει ο Περικλής στον Επιτάφιο λόγο, έχουμε την δυνατότητα να φροντίζουμε συγχρόνως και για τις ιδιωτικές μας υποθέσεις και για τα πολιτικά πράγματα και να τα γνωρίζουμε εξ’ ίσου με το επάγγελμά μας, θεωρώντας αυτόν που δεν μετέχει στην πολιτική ουκ απράγμονα αλλ’ αχρείον (όχι φιλειρηνικό αλλά άχρηστο).

 Ένας αριστερός πολίτης είναι ο Πάνος Τότσικας, με την έννοια ότι επενδύει στην αυτόκλητη πολιτική του δράση αξίες και σχέδια για την πόλη που θα έπρεπε να διαποτίζουν το αριστερό όραμα του κόσμου. Η πόλη είναι συλλογική υπόθεση, μας λέει συνεχώς. Οι δημόσιοι αλλά και οι κοινωνικοί θεσμοί που τη συγκροτούν πρέπει να αναφέρονται, πρωτίστως, στη συλλογική διαχείριση της ιστορικής, κοινωνικής μνήμης, στην υπεράσπιση της δημόσιας περιουσίας ως συλλογικής ιδιοκτησίας και στη διαρκή διαπραγμάτευση της σχέσης ανάμεσα στην πόλη και τη φύση υπέρ της διαφύλαξης της δεύτερης.

Το βιβλίο του «αριστερού πολίτη» Πάνου Τότσικα μπορεί να διαβαστεί, λοιπόν, σύμφωνα με τους προηγούμενους τρεις άξονες : της μνήμης, της δημόσιας περιουσίας, και της προτεραιότητας του φυσικού στοιχείου στη διαμόρφωση της πόλης. Αλλά, επειδή, πόλη είναι οι άνθρωποι της, και για το καλό και για το κακό, οι άξονες αυτοί υποστασιοποιούνται με την ανθρώπινη δράση, μέσα στις κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις, που δεν έλειψαν στην ιστορία της Ηλιούπολης. Εδώ συναντάμε μια άλλη θεμελιώδη αριστερή αρχή στην προσέγγιση της αστικής κοινωνιολογίας του χώρου. Ο χώρος της πόλης είναι προϊόν κοινωνικών και πολιτικών συσχετισμών, οι οποίοι διαμορφώνονται στο πλαίσιο συγκρούσεων ανάμεσα στις κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες που μετέχουν στην πόλη.

Μέρος της δράσης ενός αριστερού πολίτη αποτελεί παραδοσιακά η συγγραφή, της οποίας ο δυναμισμός είναι ευθέως ανάλογος με την εμπλοκή στα γεγονότα. Γεγονότα παροντικά, άμεσα, απτά, αλλά και παρελθόντα , που αποτελούν εξ’ ίσου επίδικα αντικείμενα με όσα συμβαίνουν τώρα. Η δράση και τα κείμενα των συντελεστών της ιστορίας και της σημερινής πραγματικότητας της Ηλιούπολης συνθέτουν το βιβλίο «Εδώ, κάποτε…συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης».

Ας δούμε το περιεχόμενό του από πιο κοντά.

Το πρώτο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στην αρχαία ιστορία της Ηλιούπολης αποτελώντας, αθέλητο ίσως, αντίβαρο στην κυριαρχία της στιγμής και του συμβαίνοντος τώρα στον σύγχρονο πολιτισμό, κυριαρχία συνυφασμένη στενά με ιδιοτελείς συμπεριφορές των ανθρώπων, για τους οποίους ο κόσμος και η πόλη τους προσμετρώνται στα στενά όρια της συγκεκριμένης φάσης της προσωπικής τους ζωής. Δεν σέβονται οι άνθρωποι γιατί δεν ξέρουν και δεν αξιολογούν ότι εκεί που αφήνουν τα σκουπίδια τους ή ακουμπούν τεράστιους όγκους νέων κατασκευών υπάρχουν ίχνη ανθρώπινης ζωής από χιλιάδες χρόνια πριν , τα οποία αξίζει να διασώσουμε από τη φθορά του χρόνου ως ενδείξεις καταγωγής και πολιτισμού, ο οποίος δεν μπορεί παρά να βασίζεται στη συνείδηση και την αυτογνωσία.

Το βιβλίο παρακολουθεί όλο τον αρχαίο διάλογο για τις πιθανές ιστορικές οικήσεις της Ηλιούπολης στην αρχαιότητα σε συνάρτηση με τους πέριξ δήμους και καταλήγει ότι «θεωρείται βέβαιη η ύπαρξη ενός μικρού ανοιχτού – ανοχύρωτου οικισμού στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα ο Δήμος Ηλιούπολης από την Υστεροελλαδική Περίοδο ( 1600 – 1050 π.Χ.) … στην περιοχή του σημερινού Αγίου Νικολάου, όπου επί Τουρκοκρατίας υπήρχε το Τσιφλίκι Καρά» (σελ. 33). Βέβαιη πρέπει, επίσης, να θεωρείται « η παρουσία και στρατοπέδευση  στρατιωτών του Πτολεμαίου Β’ κατά τη διάρκεια του Χρεμωνίδειου Πολέμου στην περιοχή της σημερινής Ηλιούπολης».

(σελ. 35)

Το σημαντικό εδώ δεν είναι μόνο η δημοσίευση αυτού του υλικού, ώστε οι άνθρωποι που θα το διαβάσουν να γνωρίζουν την καταγωγή της πόλης τους, αλλά το ότι ο ίδιος ο συγγραφέας εμπλέκεται στην αρχαιολογική έρευνα : εντοπίζει και φωτογραφίζει «κατά τη διάρκεια της εκσκαφής για την κατασκευή του 11ου Δημοτικού Σχολείου Ηλιούπολης, …τμήμα παλαιού τοίχους …[ το οποίο] ενδεχομένως να αποτελεί μέρος των «τειχών» που περιγράφει ο E.Dodwell το 1819» (σελ. 34) και παρακινεί με επιστολή του το Υπουργείο Πολιτισμού να ερευνήσει σε τμήμα του Υμηττού, που αποψιλώθηκε από πυρκαγιά, αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία ο ίδιος ο Τότσικας εντόπισε και κατέγραψε με επιστημονική ακρίβεια. ( σελ. 40)

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στη νεότερη ιστορία της Ηλιούπολης. Στην περιοχή «υπήρχε επί Τουρκοκρατίας ένα τσιφλίκι που  φαίνεται να ανήκε σε κάποιον Μουσταφά Καρά Αλή» και το οποίο έκτοτε «προσδιορίζεται σαν «Καράς» ή «Κτήμα Καρά» ( σελ. 44). Το βιβλίο παρακολουθεί, τεκμηριώνοντας συστηματικά , τις περιπέτειες της ιδιοκτησίας Καρά, η οποία από το 1830 μέχρι το 1922 αλλάζει συνεχώς χέρια γαιοκτημόνων – δηλαδή νεότερων του Καρά τσιφλικάδων – για να περιέλθει, το 1922, στον κτηνοτρόφο Νάστο, που έβοσκε εκεί τα πρόβατά του.

Από τα στοιχεία, τα οποία συγκεντρώνει ο Τότσικας, προκύπτει ότι η σύλληψη της ιδέας να δημιουργηθεί «ιδιωτικός συνοικισμός» στην περιοχή της σημερινής  Ηλιούπολης ανήκει σ’ ένα κτηματομεσίτη Τζερετζούλια (σελ. 50), ο οποίος σε συνεργασία με τον Νάστο ρυμοτομούν εκτάσεις, στη βάση του πρώτου ρυμοτομικού σχεδίου της Ηλιούπολης, που εκπόνησε ο αρχιτέκτονας Αριστομένης Βάλβης ως ένα είδος κηπούπολης. Όμως, ο εμφανιζόμενος κοινωνικός εξοπλισμός και η διαμόρφωση κοινόχρηστων εγκαταστάσεων, όπως και οι φυτεύσεις, δεν είναι για τους μεγαλοκαταπατητές και τους επιτήδειους κτηματομεσίτες, οι οποίοι προστίθενται στην εταιρεία ή αποχωρούν, παρά στάχτη στα μάτια των αφελών, με οξύ όμως στεγαστικό πρόβλημα, αγοραστών.

« Από το 1924 ως το 1930, η εταιρεία «Δρανδάκης – Πάγκαλος» αγοράζει τμηματικά εκτάσεις γης από τον Αλ. Νάστο, τις οικοπεδοποιεί και τις μεταπουλά… Οι πρώτοι αγοραστές  της Ηλιούπολης είχαν ν’ αντιμετωπίσουν όπως είναι φυσικό, πάμπολα προβλήματα… δεν υπήρχε δίκτυο ύδρευσης …  δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα … δεν υπήρχαν δρόμοι » (σελ. 53,54). Από τότε, λοιπόν, αρχίζουν οι αγώνες των οικιστών της ανακηρυγμένης, το 1928, κοινότητας Ηλιούπολης. Παρά ορισμένες δημόσιες παρεμβάσεις για να μπει φρένο σε ακραίες παραλείψεις των κτηματομεσιτών, η κερδοσκοπία και οι καταπατήσεις των κληρονόμων πια του αρχικού Νάστου συνεχίζονται και, μέχρι σήμερα, υπάρχει αντιδικία και διεκδικήσεις τεράστιας δημόσιας περιουσίας από την οικογένεια Νάστου.

Το αρχικό σχέδιο πόλεως επεκτείνεται σταδιακά και οι Νάστοι επιχειρούν να οικοπεδοποιήσουν, τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο, μέρος του δάσους του Υμηττού. Ευτυχώς δεν κερδίζουν. Αλλά το δάσος κινδυνεύει άλλες δύο φορές να καταστραφεί , τη μια ως υποκείμενο τουριστικής ανάπτυξης και την άλλη από το κράτος , το 1965, που θέλει να στεγάσει εκεί τον Συνεταιρισμό των Αστυνομικών.

Είναι κραυγαλέα και διδακτική η περίπτωση των Νάστων, δυστυχώς όχι μοναδική στην Ελληνική επικράτεια. Όταν το 1984 εκδίδεται η απόφαση του Υπουργείου Οικονομικών, σ’ αυτήν «αναφέρεται ότι τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα των κληρονόμων του Νάστου έχουν εξαντληθεί, καθόσον οι εκτάσεις που έχουν πωλήσει ξεπερνούν τα 5.000 στρέμματα, αντί των 320 στρεμμάτων, που ήταν η αρχική έκταση του «Κτήματος Καρά». Πρόκειται, δηλαδή , για μια άθλια υφαρπαγή 5.000 στρεμμάτων δημόσιας περιουσίας από μια και μόνη οικογένεια καταπατητών.

Ο Πάνος Τότσικας έχει εξαντλήσει το θέμα των καταπατήσεων, φωτίζοντας πολύπλευρα τους συντελεστές των εξελίξεων : οι καταπατητές, οι δημοτικοί άρχοντες που αντιδρούν , οι δημοτικοί άρχοντες που ενδίδουν, ο λαός της πόλης που παραμένει απαθής, οι ενεργοί πολίτες που παρεμβαίνουν και πιέζουν το κράτος και τον δήμο, ο τοπικός τύπος και η υποδειγματική εφημερίδα «Αλήθεια», του αξέχαστου εκδότη Ζαχαρία Δρόσου, αλλά και λίγα πρόσωπα που, όμως, έταξαν σκοπό της ζωής τους τη διαφύλαξη της δημόσιας περιουσίας, πιο πολύ παρά αν ήταν δική τους. Ένα από τα πρόσωπα αυτά είναι και ο Πάνος. Και παρ’ ότι ο ίδιος σεμνύνεται, τα στοιχεία και οι μαρτυρίες του βιβλίου, αλλά και η προσωπική γνώση που έχουμε από τους καθημερινούς του αγώνες, το αποδεικνύουν.

Το βιβλίο αναφέρεται ακόμα στα κριτήρια και τις αρχές του πολεοδομικού σχεδιασμού και της τοπικής ανάπτυξης ώστε η πόλη να σχεδιάζεται και να συγκροτείται διασφαλίζοντας απολύτως το φυσικό τοπίο που την περιβάλλει ή το περικλείει, με προτεραιότητα στις δημόσιες κοινωνικές υποδομές, τη συλλογική χρήση του χώρου της και τη διασφάλιση της δημόσιας υγείας. Οι εκτενείς αναφορές στον Υμηττό, το ρέμα της Πικροδάφνης, το Κέντρο Υπερυψηλής Τάσης, είναι παραδείγματα αυτών των αρχών σχεδιασμού και ανάπτυξης της πόλης.

Αλλά το βιβλίο «Εδώ, κάποτε…συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης» είναι ταυτόχρονα και μια ιστορία του τοπικού τύπου και της δημοτικής αρχής, όπως, βεβαίως, και των κοινωνικών κινημάτων για τα οποία θα μιλήσουν εκτενώς άλλοι.

Είναι, δηλαδή, μια σπονδυλωτή θα λέγαμε, ιστορία της Ηλιούπολης, η οποία αναδεικνύει τις μικρές και μεγαλύτερες νίκες του λαού της στις μάχες που έδωσε στο όνομα της πόλης του.

Απ’ αυτή την άποψη το βιβλίο του Πάνου Τότσικα είναι ένα εγχείρημα που πρέπει να βρει, κατεπειγόντως, μιμητές ανάμεσα σ’ αυτούς και σ’ αυτές που ασχολούμαστε με τις πόλεις, τα προβλήματα και τους ανθρώπους τους.

Ελένη Πορτάλιου

αρχιτέκτων, πανεπιστημιακός

5 / 2 / 2006