Δημοσιεύτηκε στα Ενθέματα της Αυγής της Κυριακής στις 17/3/2013

Στη μεταπολεμική δεκαετία του 1950 η αξιοποίηση/τουριστική εκμετάλλευση των ακτών του Σαρωνικού είχε τεθεί στην ημερήσια διάταξη, αρχικά από την κυβέρνηση Συναγερμού και τον υπουργό Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος θα προχωρήσει στην υλοποίηση του «οράματος» λίγο αργότερα ως πρωθυπουργός.

Προϋπόθεση της ανάπτυξης αποτελεί η διάνοιξη της παραλιακής λεωφόρου, η οποία φέρει και το όνομα του εθνάρχη. Στην εφημερίδα «Εμπρός» (Ιούλιος 1953), το «όραμα» σκιαγραφείται με τη μορφή ενός «θαυμάσιου αυτοκινητόδρομου», που «οδηγεί σε τουριστικά και λαϊκά κέντρα αφρικάνικου τύπου με μπαρ, αναψυκτήρια, αίθουσες χορού και αμμώδη παραλία, καθώς και σε πολυτελές ξενοδοχείο στον Άγιο Κοσμά».

Οι πρώτες περιοχές που εντάχθηκαν στο πρόγραμμα τουριστικής ανάπτυξης ήταν η Γλυφάδα και η Βούλα ενώ το Ελληνικό, στο πλαίσιο της Ελληνοαμερικανικής συμφωνίας, θα παραμείνει αεροδρόμιο. Η ανάπτυξη θα συνεχιστεί στο Καβούρι και τη Βουλιαγμένη. Να σημειώσουμε ότι για τους παραπάνω σκοπούς ενεργοποιούνται εκατοντάδες στρέμματα δημόσιας γης ενώ στο παιχνίδι μπαίνει και ο Οργανισμός Διαχείρισης Εκκλησιαστικής Περιουσίας, καθώς η Εκκλησία με το 90-95% των εκτάσεων σε Καβούρι – Βουλιαγμένη είναι ο μεγάλος τσιφλικάς της περιοχής. Με τη δημοσίευση της σχετικής χωροταξικής μελέτης η εφημερίδα «Τα Νέα» πανηγυρίζει : «Με ευρείας κλίμακας εξωραϊστικά έργα, η Βουλιαγμένη εντός ολίγου θα μεταμορφωθεί σε χρυσωρυχείο της εθνικής μας οικονομίας».

Τα αναπτυξιακά έργα συνδέονται με μεγάλα οικονομικά σκάνδαλα. Για τα έργα της Γλυφάδας η σκανδαλώδης σύμβαση, που χαρακτηρίστηκε «αρπαγή της δημοτικής περιουσίας», υπογράφτηκε μεταξύ του Δημοσίου και της Εταιρείας «Αστήρ ΑΕ», ιδρυτής της οποίας ήταν ο διοικητής της ΕΤΕ Ηλιάσκος και επικυρώθηκε, παρά τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης, από τη Βουλή.

Σε όλη αυτή την περίοδο η ΕΔΑ και η εφημερίδα Αυγή αντιπαρατίθενται κατά μέτωπο στα προωθούμενα σχέδια. Άρθρα και σχόλια της σύνταξης της εφημερίδας αλλά και του Κώστα Βάρναλη αναδεικνύουν τις αντιλαϊκές κοινωνικές διαστάσεις και τα οικονομικά συμφέροντα που εξυπηρετεί η ανάπτυξη της παράκτιας ζώνης. Γιατί τα έργα προϋποθέτουν επιχειρήσεις εξευγενισμού με εκδίωξη του λαϊκού κόσμου που κατοικεί στις περιοχές σε φτωχικά οικήματα και παράγκες. «Έχεις τη γαλάζια δαντέλα σου που φιλοδοξείς να τη διαμορφώσεις σε Κυανή Ακτή και σου την κάνουν συρματόπλεγμα, παράπηγμα, τσαντίρι», γράφει στην εφημερίδα «Το Βήμα» ο Παύλος Παλαιολόγος. Επίσης, τα έργα προϋποθέτουν καθορισμό παραθαλάσσιων περιοχών απροσπέλαστων από τους κατοίκους της Αττικής και, βέβαια, εκποίηση δημόσιας γης υπέρ μεγάλων ιδιωτικών συμφερόντων. Ο λαϊκός κόσμος πληρώνει αυτά που θα αξιοποιήσει το μεγάλο κεφάλαιο της εποχής1.

Στη δικτατορία μπαζώθηκαν σε μεγάλη έκταση οι περιοχές Μοσχάτου, Καλλιθέας και κατά το ήμισυ οι παραλίες Παλαιού Φαλήρου και Αλίμου με τη δημιουργία 2 μαρίνων. Παραχωρήθηκε σχεδόν όλη η παραλία από το Πασαλιμάνι μέχρι τη Βάρκιζα στον ΕΟΤ με στόχο την τουριστική αξιοποίηση υπέρ του ιδιωτικού κεφαλαίου. Παρά το ότι το Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας, επί υπουργίας Αντώνη Τρίτση, προστάτευε το παράκτιο μέτωπο, δεν κατάφερε ν’ αναχαιτίσει τις διαρκείς επεκτάσεις των σχεδίων πόλεως των παρακείμενων δήμων προς το βουνό και τη θάλασσα, ούτε μπόρεσε να αποτρέψει την οικοδόμηση τμημάτων της παραλιακής ζώνης. Η ζώνη αυτή, από τη δημιουργία του παραλιακού αυτοκινητόδρομου και μετά, αναπτύχθηκε με επιπλέον τουριστικούς πόλους ακριβού τουρισμού σε Λαγονήσι και Ανάβυσσο, με κάθοδο των δήμων Πειραιά, Μοσχάτου, Φαλήρου, Αλίμου, Ελληνικού, Γλυφάδας, Βουλιαγμένης, Βάρκιζας, Σαρωνίδας, Καλυβίων, Λαυρίου και Σουνίου μέχρι τη θάλασσα. Εκατοντάδες παράνομα νυχτερινά κέντρα απέκλεισαν την πρόσβαση στην ακτή, προβαίνοντας σε μαφιόζικες εγκληματικές επιθέσεις εναντίον όσων αντιδρούν.

Με την άνοδο του οικολογικού κινήματος από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 η προστασία του παράκτιου μετώπου πέρασε στα χέρια των ευαισθητοποιημένων πολιτών, που έδρασαν σε επιμέρους μέτωπα, ενεργοποιώντας τις τοπικές κοινωνίες. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες αποτέλεσαν μια μεγάλη απειλή για τους ελεύθερους χώρους της Αττικής και για την παραλιακή ζώνη. Παρ’ όλη την πολιτική στήριξή τους από το σύνολο του πολιτικού φάσματος, πλην νεολαίας Συνασπισμού και οργανώσεων της ριζοσπαστικής και εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς, όπως η ΑΚΟΑ και το ΝΑΡ, αναπτύχθηκαν, βασικά γύρω από την «Επιτροπή κατά της Διεξαγωγής των Ολυμπιακών Αγώνων», πολύμορφες αντιδράσεις σε διάφορα επίπεδα : οικονομικό – που κατανοήθηκε εκ των υστέρων με το επαχθές χρέος, οικολογικό – περιβαλλοντικό, συνδικαλιστικών δικαιωμάτων, αυταρχισμού και αντιδημοκρατικών διαδικασιών, μοντέλου «αθλητισμού» που, επίσης, έγινε κατανοητό από τις αποκαλύψεις σε εκατομμύρια ανθρώπων του ντόπινγκ των αθλητών.

Τότε, λοιπόν, η Συντονιστική Επιτροπή για τη Διάσωση της παραλίας του Σαρωνικού κέρδισε μια σειρά νίκες στην παραλιακή ζώνη. Σώθηκε από την παραχώρηση προς εκμετάλλευση στο μεγάλο ιδιωτικό κεφάλαιο ο χώρος του Ιπποδρόμου στην Καλλιθέα και ο χώρος του νέου στο Μαρκόπουλο. Από τα 5 Ολυμπιακά Έργα που είχαν προγραμματιστεί στον Ιππόδρομο και τα 7 στην παραλία, τελικά έγιναν 2 στην παραλία και τα υπόλοιπα καταργήθηκαν ή μεταφέρθηκαν αλλού, σε θέσεις που δημιουργούσαν μικρά περιβαλλοντικά προβλήματα και, πάντως, κτίστηκαν πολύ λιγότερα τετραγωνικά από τα προβλεπόμενα για τα αθλητικά μεγαθήρια. Την ίδια περίοδο αποτράπηκαν 2 από τους 3 ανισόπεδους κόμβους στη λεωφόρο Ποσειδώνος στον Άλιμο καθώς και μια τεράστια μαρίνα και ένα τεχνητό νησί στο Ελληνικό.

Το κίνημα για ελεύθερες παραλίες είχε προηγηθεί των Ολυμπιακών Αγώνων και συνεχίστηκε μετά τους Ολυμπιακούς. Αρχικά, πήρε διαστάσεις με το νικηφόρο αγώνα της Συντονιστικής Επιτροπής για τη Διάσωση της Παραλίας του Σαρωνικού, που απέτρεψε το καζίνο στο Φλοίσβο, τη μετατροπή της Λίμνης της Βουλιαγμένης σε νυχτερινό κέντρο και της παράκτιας έκτασης (δάσος και αρχαιότητες) στα Αστέρια Γλυφάδας σε χώρο εντατικής δόμησης και εμπορευματοποίησης. Τότε σταμάτησαν προγραμματισμένα έργα στο Μεγάλο Καβούρι. Λίγο πριν τους Ολυμπιακούς Αγώνες, επί κυβέρνησης Σημίτη, η Συντονιστική Επιτροπή, σε συνεργασία με το Επιμελητήριο Περιβάλλοντος και άλλους φορείς – μεταξύ αυτών και ο δήμος Καλυβίων – απέτρεψε την εισαγωγή στο χρηματιστήριο της Εταιρείας Τουριστικών Ακινήτων (ΕΤΑ) που θα σήμαινε την εμπορευματοποίηση/ιδιωτικοποίηση των ωραιότερων περιοχών της χώρας και ειδικότερα του μεγαλύτερου μέρους της παράκτιας ζώνης. Με προσφυγή στο ΣτΕ η Συντονιστική απέτρεψε, επίσης, την εκποίηση 120 στρ. στο Μικρό Καβούρι και πλέον των 1.500 στρ. στις Αλυκές Αναβύσσου. Τέλος, με παρέμβαση του δήμου Καλυβίων, αποτράπηκε η εγκατάσταση σταθμού βιολογικού καθαρισμού στην παραλία του Λαγονησίου.  

Η υπόθεση οικοδόμησης μιας νέας πόλης στο χώρο του αεροδρομίου και της παραθαλάσσιας ζώνης του Ελληνικού αρχίζει με τη μεταφορά του αεροδρομίου στα Σπάτα. Τα πρώτα εφαρμοσμένα σχέδια βλέπουν το φως της δημοσιότητας επί υπουργίας Σουφλιά. Έκτοτε, δημιουργήθηκε και δρα σταθερά ένα πάνδημο μέτωπο τοπικών περιβαλλοντικών κινημάτων και ριζοσπαστικών δημοτικών σχημάτων που, μαζί με την Επιτροπή Αγώνα και τον Δήμο Ελληνικού, έχουν καταφέρει να σταματήσουν τα φαραωνικά σχέδια και να προβάλλουν προτάσεις ελάχιστου οικονομικού κόστους και τεράστιας κοινωνικής και οικολογικής ωφέλειας – ένα εναλλακτικό, δηλαδή, σχέδιο βασισμένο στην οικονομία των αναγκών.    

Το κίνημα για ελεύθερες παραλίες συνεχίστηκε μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Σώθηκε για δεύτερη φορά η έκταση του πρώην Ιπποδρόμου στην Καλλιθέα, από την εκποίηση μέσω των Ολυμπιακών Ακινήτων ΑΕ και συνεχίστηκαν οι αγώνες για τη διαφύλαξη της παραλίας Μοσχάτου. Τέθηκε με μαζικές κινητοποιήσεις το πρόβλημα της προσβασιμότητας της παραλιακής ζώνης από τους κατοίκους της Αττικής, που απέδωσε στο άνοιγμα της παραλίας του Ελληνικού σ’ ένα τμήμα της περιοχής του Άγιου Κοσμά και σε απόδοση σε κοινή χρήση, χωρίς εισιτήριο, της πλαζ Αλίμου.

Σήμερα, η μνημονιακή πολιτική, μέσω του ΤΑΙΠΕΔ και της Ανώνυμης Εταιρείας Αττικό Παράκτιο Μέτωπο, επιχειρεί με μια κατά μέτωπο επίθεση να εκποιήσει τους αδόμητους χώρους του παράκτιου μετώπου, μέρος των οποίων, όπως ήδη εξηγήσαμε, διασώθηκε χάρις στους κοινωνικούς και οικολογικούς αγώνες, που έχουν την αρχή τους στη μεταπολεμική αριστερά. Τέσσερα μέτωπα είναι ανοιχτά αυτή τη στιγμή και χρειάζονται τη στήριξη όλων των αντιτιθέμενων δυνάμεων στους παραλιακούς δήμους και όχι μόνο.

Σήμερα βρίσκονται σε εξέλιξη δύο διαγωνισμοί. Ο ένας αφορά το Ελληνικό (παράκτιο μέτωπο και αεροδρόμιο) και ο άλλος το Μικρό Καβούρι (δάσος και δασική έκταση). Ο δεύτερος διενεργείται από την Εθνική Τράπεζα (μνημόνιο με ΤΑΙΠΕΔ), που έχει το μεγαλύτερο τμήμα της έκτασης. Μαζί με αυτά πιθανόν θα ενταχθούν στο διαγωνισμό το δάσος του Εκκλησιαστικού Ορφανοτροφείου και η Πλαζ ΕΟΤ. Επίσης, έχουν παραχωρηθεί στο ΤΑΙΠΕΔ δύο μαρίνες: Αλίμου και Γλυφάδας. Για κάθε μια έχει γίνει προσφυγή στο ΣτΕ, όπως και δύο προσφυγές για το Ελληνικό, που υπογράφονται από ενεργούς πολίτες της περιοχής.

Σίγουρα το παράκτιο μέτωπο θα σωθεί οριστικά με την ανατροπή της μνημονιακής κυβέρνησης και των σχεδίων της. Όμως, ο δρόμος για την κυβέρνηση της αριστεράς προϋποθέτει μαζικούς κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες και λαϊκή αυτοργάνωση, που μπορεί να αποτρέψουν ή να καθυστερήσουν εκποιήσεις και να κάνουν υπόθεση του λαού την ανατροπή.

1.  Στοιχεία για την πρώτη μεταπολεμική περίοδο  έχουν ληφθεί από τη μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία της Βάσως Λιόλιου, με θέμα «Η προστασία της αισθητικής και του τοπίου της πόλης των Αθηνών ως αντικείμενο επιτροπών» (Ιανουάριος 2012).