Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Η ΕΠΟΧΗ στις 19.9.1999

Ο σεισμός της 7/9/99 προκάλεσε τον θάνατο δεκάδων αθώων ανθρώπων και τεράστιες υλικές καταστροφές στην παραγωγική βάση και το οικιστικό απόθεμα του λεκανοπεδίου της Αττικής. Αν υπέρτατο κριτήριο αξιολόγησης της ανάπτυξης και του πολιτισμού μιας χώρας είναι η διασφάλιση της ανθρώπινης ζωής και η εγγύηση της ασφαλούς εργασίας και διαβίωσης των πολιτών της, τα αποτελέσματα του σεισμού εγείρουν τεράστιας ηθικής και πολιτικής τάξεως ζητήματα και, οπωσδήποτε, ποινικές ευθύνες.

Η πολιτική ευθύνη του κράτους συνίσταται σε πράξεις ή παραλείψεις που αφορούν στην ανοχή και νομιμοποίηση της αυθαίρετης δόμησης και μάλιστα χωρίς προηγούμενο στατικό έλεγχο, την ένταξη ακατάλληλων εδαφικά περιοχών στο σχέδιο πόλης, τη νόμιμη και παράνομη κάλυψη ρεμάτων, τους υψηλούς συντελεστές δόμησης και την απουσία ελεύθερων χώρων εκτόνωσης, την ανεξέλεγκτη δράση κερδοσκοπικών κυκλωμάτων εντός των κρατικών υπηρεσιών, τους εικονικούς πολεοδομικούς ελέγχους και τη μη τήρηση κανόνων υγιεινής και ασφάλειας των εργαζομένων στις παραγωγικές μονάδες.

Η κερδοσκοπική αυτή πολιτική εθίζει μέρος των εμπλεκομένων κατασκευαστών και μηχανικών στην οικοδομή, στην αδιαφορία ή/και την αυθαιρεσία και διαμορφώνει συντεχνιακές πιέσεις και ανοχές.

Οι μηχανικοί που υπογράφουν τη στατική μελέτη και επιβλέπουν την εφαρμογή της ευθύνονται ατομικά, εφόσον αυτό αποδειχθεί, σε σχέση με παραλείψεις ως προς τους ισχύοντες κανονισμούς αλλά υπάρχει και πολιτική ευθύνη στο επίπεδο των συλλογικών οργάνων των μηχανικών. Είναι ύψιστη υποκρισία να διαπιστώνει ο πρόεδρος του Τεχνικού Επιμελητηρίου την έλλειψη αδόμητων χώρων ή υψηλών συντελεστών στην Αθήνα και να διαμαρτύρεται. Οι ηγεσίες και τα περί το ΤΕΕ λόμπι συνδιαμόρφωσαν και στήριξαν τη σημερινή πραγματικότητα στο πλαίσιο μιας ιεραρχικής εξάρτησης που συνδέει εργολάβους των μεγάλων έργων με επαγγελματίες στις λαϊκές περιοχές.

Εν τέλει, αν στη 10ετία του ’80 είχαν συγκεντρωθεί οι επιστημονικές και κοινωνικές εφεδρείες για σοβαρές αλλαγές στο οικοδομικό πρότυπο και τις πολεοδομικές και οικιστικές πρακτικές, ο νεοφιλελευθερισμός της επόμενης δεκαετίας κατεδάφισε αυτές τις δυνατότητες και τις ισχνές θεσμικές ρυθμίσεις ώστε σήμερα η αγορά γης και ακινήτων ν’ αποτελεί προνομιακό πεδίο κερδοφορίας και οι δημόσιες σχεδιαστικές παρεμβάσεις να θεωρούνται ξεπερασμένες. Εμπορευματοποίηση και αγορά διαμορφώνουν τις κοινωνικές ιδεολογίες και πρακτικές, αποκληρώνοντας τους οικονομικά και κοινωνικά ασθενέστατους.

Το πρότυπο των ομάδων της ΕΜΑΚ που στιγμιαία το κράτος και η κοινωνία εξήραν βρίσκεται στον αντίποδα των κυρίαρχων καθημερινά προτύπων που οι διάφοροι τομείς της αγοράς παράγουν και διαιωνίζουν.

Το νέο δεδομένο που πρέπει να  μεταβάλλει ριζικά τον πολεοδομικό σχεδιασμό και το οικοδομικό κύκλωμα είναι η ένταξη του λεκανοπεδίου της Αττικής με άμεσο τρόπο στις περιοχές υψηλού σεισμικού κινδύνου.

Ένας χώρος υπερφορτωμένος σε ανθρώπους και δραστηριότητες μπορεί εύκολα να μετατραπεί εκ νέου στο μέλλον σε νεκροταφείο ανθρώπων και οικοδομών.

Επιπλέον, έπειτα από τους σεισμούς της τελευταίας 10ετίας στην Ελλάδα και τη σεισμική διέγερση της γειτονικής Τουρκίας, καμία περιοχή του ελλαδικού χώρου δεν μπορεί να θεωρείται απρόσβλητη, επομένως πρέπει να θωρακιστεί.

Απ’ αυτές τις απόψεις απαιτείται ένας ριζικά διαφορετικός από το σημερινό σχεδιασμός που πρέπει να κινηθεί τόσο στο άμεσο όσο και στο μεσο-μακροπρόθεσμο επίπεδο στη βάση ενιαίων αρχών.

Επιστήμονες και κοινωνικές ομάδες που στηρίζουν την απεμπλοκή από τις σημερινές αντιλήψεις και πρακτικές ίσως μπορέσουν να προβάλλουν σε συνθήκες οξυμένης ευαισθησίας  διαφορετικές από τις ισχύουσες θέσεις και να συγκροτήσουν αγωνιστικές κινήσεις.

Α. Στις άμεσες ενέργειες πρέπει να περιλαμβάνονται:

* Η στέγαση των αστέγων υπό συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας.

Η διαμάχη περί οργανωμένων ή μη καταυλισμών δεν έχει νόημα αφού και οι δύο εκδοχές εφαρμόζονται και ικανοποιούν. Το πρόβλημα είναι να διατεθεί μεγάλος αριθμός χημικών W.C. και να κτιστούν για τα μεγαλύτερα σύνολα επαρκείς χώροι υγιεινής.

* Η απαγόρευση λειτουργίας των μονάδων εκείνων που εγκυμονούν κινδύνους για τους εργαζομένους.

Αν στη Δημοτική Επιχείρηση Δήμων Δυτικής Αττικής χρειάστηκαν παρεμβάσεις για να διασφαλιστούν οι εργαζόμενοι, στις χιλιάδες επιχειρήσεις που εκβιάζουν τους εργάτες μα εργαστούν χωρίς προϋποθέσεις ασφαλείας, μόνο η Επιθεώρηση Εργασίας θα μπορούσε να βάλει κάποια τάξη.

* Η διασφάλιση της εγκυρότητας του ελέγχου των οικοδομών.

Ήδη εκδηλώνεται ένα εκτεταμένο παιχνίδι μεταξύ δημοτών, δημάρχων και νομαρχών για τον χαρακτηρισμό των κτιρίων με τρόπο «επωφελή» για τους ιδιοκτήτες ανεξαρτήτως αντικειμενικής εκτίμησης.

* Η μη λειτουργία των δημόσιων προβληματικών κτιρίων.

Το κράτος τείνει να είναι ανεκτικό στους ελέγχους επικινδυνότητας προκειμένου να διασφαλίσει τη γρήγορη επαναλειτουργία των δημόσιων κτιρίων. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις μόνο οι εργαζόμενοι (δάσκαλοι, καθηγητές, γιατροί κ.λπ.) μπορούν να εγγυηθούν τη δημιουργία ουσιαστικών συνθηκών ασφαλείας.

* Η άμεση κατεδάφιση όλων των αυθαίρετων κτισμάτων σε χώρους υψηλού κινδύνου.

Για αρκετές περιπτώσεις υπάρχουν ήδη πρωτόκολλα κατεδάφισης που δεν έχουν εκτελεστεί.

* Η αναστολή της δόμησης σε εντός σχεδίου περιοχές που λόγω της σύσταση του εδάφους είναι αντισεισμικά ακατάλληλες.

* Η πάταξη κάθε νέας αυθαίρετης δόμησης.

* Η διασφάλιση αδόμητων χώρων στον αστικό ιστό ώστε να υπάρξουν διαφυγής για τους κατοίκους.

* Η διασφάλιση της επιστημονικής κάλυψης των επισκευών. Η αποκατάσταση των κτιρίων ώστε να είναι συμβατά με τους νεότερους αντισεισμικούς κανονισμούς και όχι με τους κανονισμούς που ίσχυαν όταν κτίστηκαν.

Η αντοχή ενός κτιρίου στο σεισμό δεν αποτελεί διαβατήριο για τον επόμενο.

Οι υπουργικές δηλώσεις περί αποκατάστασης ενός κτιρίου στην κατάσταση που ήταν όταν κτίστηκε σημαίνει αποδοχή παλιότερων αντισεισμικών κανονισμών την ίδια στιγμή που βρισκόμαστε μπροστά στην αναθεώρηση του αντισεισμικού κανονισμού του ’95.

* Η παροχή επιστημονικής στήριξης κεντρικά στους υπεύθυνους των επισκευών.

* Ο έγκυρος έλεγχος των επισκευώνμέσα από δραστικές αλλαγές στους κανόνες ελέγχου και το διαμορφωμένο καθεστώς των πολεοδομικών υπηρεσιών.

* Η άμεση στελέχωση δήμων και νομαρχιών με υψηλής ευθύνης και μεγάλης εμπειρίας επιστημονικό προσωπικό (πολεοδόμοι, στατικοί κ.λπ.)

* Οδηγίες συμπεριφοράς των πολιτών στους σεισμούς και σχέδια εκκένωσης των δημόσιων κτιρίων.

Β. Όσον αφορά τον μέσο-μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, που περιλαμβάνει τη στέγαση των αστέγων και τη θωράκιση του Λεκανοπεδίου και των άλλων περιοχών, αυτός πρέπει να κινηθεί στις παρακάτω κατευθύνσεις:

* Ενεργοποίηση όλων εκείνων των θεσμικών εργαλείων που στηρίζουν τη συλλογική και όχι την εξατομικευμένη αποκατάσταση, επανακατασκευή, επαναλειτουργία, όπως Ζώνες Ενεργού Πολεοδομίας, Ζώνες Ειδικών Κινήτρων κ.λπ.

Δημιουργία δημοτικών συνεταιρισμών με τη συμμετοχή των κατοίκων και του τοπικού εργατοτεχνικού και επιστημονικού δυναμικού, ώστε να υπάρχει έλεγχος των κατασκευών και στις περιπτώσεις που θα γίνουν από κατασκευαστικές εταιρίες ή μεμονωμένους ιδιώτες. Ενεργοποίηση του κράτους μέσω του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας, που όμως πρέπει ν’ ανανεωθεί ώστε να παράγει, με τη συμμετοχή των χρηστών, ανθρώπινο οικιστικό περιβάλλον.

Νέα πολεοδομικά σχέδια και όροι δόμησης για τις περιοχές εκτεταμένων καταστροφών.

*Αναθεώρηση των πολεοδομικών μελετών με βάση την καταλληλότητα των εδαφών σε σχέση με τους σεισμούς και επανεξέταση αυτών που βρίσκονται στη διαδικασία εκπόνησης.

* Μείωση των συντελεστών δόμησης.

* Γεωλογικές και γεωτεχνικές μελέτες περιοχών και υποχρεωτική εδαφοτεχνική μελέτη σε κάθε μεμονωμένη νέα οικοδομή.

* Αναθεώρηση του αντισεισμικού κανονισμού και σταδιακή επανεξέταση όλων των οικοδομών ανεξαρτήτως του εάν έχουν χαρακτηριστεί με πράσινο, ώστε να υπάρξουν εγγυήσεις για αντοχή σε μελλοντικούς σεισμούς. Εκπόνηση κανονισμών αντισεισμικής στήριξης σύμφωνα με τις διάφορες κατηγορίες των παλαιών οικοδομών.

* Ποιοτικός έλεγχος των υλικών.

* Χρηματοδότηση βασικής έρευνας στους τομείς των σεισμών, της πολεοδομικής ανασυγκρότησης και της σύγχρονης αντισεισμικής κατασκευής.

* Ουσιαστικός έλεγχος των μελετών και των κατασκευών και επομένως ανασυγκρότηση των υπηρεσιών εκδόσεων και ελέγχου των οικοδομικών αδειών.

Γ. Τέλος, όσον αφορά το οικονομικό σκέλος η μέχρι σήμερα εμπειρία είναι εντελώς αρνητική. Όχι μόνο οι δημόσιες επενδύσεις είναι ανεπαρκείς αλλά διανέμονται αδιαφανώς και μικροπολιτικά σε δικαιούχους και χρησιμοποιούνται με τρόπο που δεν αποδίδει στη στέγαση των αστέγων και την ασφάλεια των οικοδομών.

Άμεσα πρέπει:

* Να θεσμιστούν μέτρα ελέγχου των ενοικίων, των τιμών γης και των οικοδομικών υλικών.

* Να καλυφθούν με το σύνολο του ποσού της ανακατασκευής ή επισκευής οι άποροι δικαιούχοι.

* Να συμπεριληφθούν στα μέτρα όλοι οι δικαιούχοι ανεξαρτήτως εθνικότητας και άδειας παραμονής στη χώρας μας.

Σε όλη τη διάρκεια της ανασυγκρότησης απαιτείται η λήψη οικονομικών και θεσμικών μέτρων ελέγχου, ώστε η επιχείρηση να αποβεί επωφελής για τους κατοίκους και την αντισεισμική προστασία των οικισμών και όχι για τις δυνάμεις της αγοράς που άλλωστε ευθύνονται για τη μέχρι σήμερα πολιτική και τα ανθρωποκτόνα αποτελέσματά της.

Το κυριότερο είναι να μην κατευθυνθούν η δημόσια χρηματοδότηση, τα ιδιωτικά κεφάλαια και οι ατομικές αποταμιεύσεις σε εξατομικευμένη απορρόφηση, αλλά να διαμορφωθούν ενιαία σχέδια που θα λειτουργήσουν θετικά τόσο από πλευράς  οικονομίας της κατασκευής όσο και της εγγύησης για την ποιότητα και την αντοχή των οικοδομών.