Δημοσιεύτηκε στην Εποχή ,  9/7/2009

Δυστυχώς η κρίση ξέσπασε

Η κρίση που ξέσπασε στο  ΣΥΡΙΖΑ δεν ήταν αναμενόμενη. Το αρνητικό εκλογικό αποτέλεσμα πυροδότησε όλες τις αντιφάσεις και τα προβλήματα που προϋπήρχαν, ταυτόχρονα και μαζί με την ηρωική προσπάθεια  χιλιάδων ανθρώπων, οι οποίοι στρατεύτηκαν στο κοινό εγχείρημα και αγωνίστηκαν για να ριζώσει στην κοινωνία και να δημιουργήσει ρωγμές στο πολιτικό τοπίο του νεοφιλελεύθερου συντηρητισμού.

Αυτή η καταλυτική αφύπνιση  δημιουργεί ένα προσωπικό και συλλογικό τραύμα, που παραμένει ενεργό και δεν μπορεί να επουλωθεί παρά στο έδαφος ενός βαθύτερου αναστοχασμού, που θα οδηγήσει στις αναγκαίες ρήξεις με τα κακώς κείμενα. Ξεκινώντας από την εμπειρία της συμμετοχής μας, ίσως καταφέρουμε να επαναδιατυπώσουμε τους ιστορικούς σκοπούς που μας ενώνουν ως αριστερούς σήμερα και στους οποίους πρέπει να στηρίξουμε την έξοδο από την κρίση και τη δημοκρατική ηθική των μέσων που τους αντιστοιχούν.

Από την ήττα στην αριστερά του 21ου αιώνα

Τα θέματα που έχει ν’ αντιμετωπίσει ο ΣΥΡΙΖΑ, οι συνιστώσες του  και οι αριστεροί που συμμετέχουν, μέχρι σήμερα χωρίς δικαιώματα, στο κοινό εγχείρημα, μπορούν να συμπυκνωθούν στην περιεκτική διατύπωση : ποια η ταυτότητα της αριστεράς στην εποχή μας; Ποια αριστερά μπορεί να κατανοήσει τις σύγχρονες θεμελιακές αντιθέσεις ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, τον άνθρωπο και τη φύση, που γεννά ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός, μπορεί να εγκατασταθεί στην πραγματικότητα των αποκάτω και στις δικές τους αντιφάσεις και, ενεργοποιώντας τον κόσμο της, να συμβάλει στη σύνθεση του σύγχρονου πολιτικού σχεδίου της κοινωνικής απελευθέρωσης.

Η κυριαρχία της πιο σκληρής εκδοχής του καπιταλισμού – του νεοφιλελευθερισμού – έγινε στο έδαφος της ιστορικής ήττας της αριστεράς του 20ου αιώνα. Τα καθεστώτα που οικοδομήθηκαν στο όνομα του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού και ονομάστηκαν κατ’ ευφημισμόν «υπαρκτός σοσιαλισμός», διαστρέβλωσαν βάναυσα τα ιστορικά προτάγματα της αριστεράς : τη δημοκρατική αυτοδιαχείριση των κοινών υποθέσεων, τη σοσιαλιστική ισότητα και την κομμουνιστική ελευθερία. Το τίμημα πλήρωσαν εκατομμύρια άνθρωποι με τη ζωή τους , την απομόνωση, τον εγκλεισμό και την καταστολή της ελεύθερης σκέψης και δράσης τους.

Η μαρξιστική θεωρία ανασκευάστηκε ως απολογητική του σταλινισμού, ο ίδιος ο Λένιν σύρθηκε για να εξομοιωθεί με τον απολυταρχισμό της σοβιετικής εξουσίας, η ιδεολογική ανανέωση και τα πολιτικά σχέδια κοινωνικής αλλαγής υποτάχθηκαν στις ανάγκες των καθεστώτων σοβιετικού τύπου, σε συνθήκες ψυχρού πολέμου. Μ’ άλλα λόγια, η παγκόσμια αριστερά και η ευρωπαϊκή, που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, έζησε μέσα σε καταλυτικές αντιφάσεις, οι οποίες, μετά την κατάρρευση του 1989, οδήγησαν στη συρρίκνωση και την αναδίπλωσή της.

«Αιώνα μου, θεριό μου ποιος θα τολμήσει/Στις κόρες των ματιών σου τα μάτια να βυθίσει», αναρωτιόταν ο Οσίπ Μαντελστάμ το 1922 στον «Αιώνα», ένα εμβληματικό ποίημα». 1

Η ιστορία της αριστεράς δεν σταμάτησε να γράφεται στον 20ο αιώνα μέσα στους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες, στην αντίσταση στο φασισμό και τον ναζισμό, στο εργατικό, το λαϊκό και το αντιπολεμικό κίνημα. Σ’ αυτό το έδαφος της ασίγαστης ταξικής πάλης και του ασίγαστου πάθους για την ανθρώπινη χειραφέτηση, οικοδομήθηκαν σπουδαία ρεύματα θεωρητικής σκέψης και έμπρακτες αμφισβητήσεις της σοβιετικής και όχι μόνο ορθοδοξίας. Οι εξεγέρσεις στις ανατολικές χώρες και στο δυτικό κόσμο κατά τη δεκαετία του 1960 – μέσα σ’ αυτές η διάσπαση του ΚΚΕ το 1968 σε συνθήκες σκληρού αντιδικτατορικού αγώνα – ορμώνται από το έπος της Οκτωβριανής Επανάστασης και αφηγούνται , μαζί με την έφοδο στον ουρανό, τη μετεξέλιξή της  σε γραφειοκρατικό ολοκληρωτικό καθεστώς.

Η Ιστορία και οι ατομικές ιστορίες είχαν δραματική πυκνότητα τον 20ο αιώνα, πυκνότητα αφάνταστου ηρωισμού και απίστευτης επινοητικότητας πάνω στο όραμα ενός καλύτερου κόσμου, πυκνότητα, όμως, λεκιασμένη με αίμα. Αυτή είναι η πολυπλοκότητα της συλλογικής και της ανθρώπινης συνθήκης, από την οποία δεν μπορούμε να ξεφύγουμε κάνοντας εκκλήσεις στο μέλλον.

Μιλώντας για το βιβλίο του «Η υπόθεση του κομμουνισμού», ο Γάλλος φιλόσοφος Αλέν Μπαντιού λέει : «Κατά βάθος ο στόχος μου είναι  να αναστήσω τη λέξη κομμουνισμός. Να την ξαναχρησιμοποιήσω, να την ορίσω ξανά, γιατί πιστεύω ότι, όπως και άλλες παλιές λέξεις – η «δημοκρατία» είναι ακόμα πιο παλιά από τον «κομμουνισμό» και το υπογραμμίζω γιατί συχνά την αντιπαραθέτουν σ’ αυτόν – έχουν μια ιστορία . Μια περίπλοκη ιστορία όπου είχαν περιόδους θετικής ή αρνητικής αξίας».2

Ο ΣΥΡΙΖΑ και άλλα ανάλογα εγχειρήματα στην Ευρώπη κινούνται σ’ αυτό το ασταθές έδαφος. Πίσω μας τα τραύματα της Ιστορίας και «Τα μεγάλα οράματα των ανθρώπων, Σιωπηλά μνημεία που ο κόσμος δεν έχει στάλα νερό» 3. Δίπλα καιμέσα μας ο ανελέητος σημερινός κόσμος και οι κολασμένοι της γης, που δεν έχουν που ν’ ακουμπήσουν. Μπροστά , το μέλλον διαρκεί και είναι αβέβαιο.

Ο Μιχάλης Σπουρδαλάκης, σε μια στοχαστική ομιλία του, είδε, όπως εγώ το κατάλαβα, στο ΣΥΡΙΖΑ  το τέλος της μεταπολιτευτικής αριστεράς, το νέο εγχείρημα που επιχειρεί να ξεπεράσει τον εγκλωβισμό της σ’ ένα πολιτικό τοπίο ορισμένο από τους αντιπάλους της.

Σκέφτομαι ότι η αριστερά, χωρίς να δραπετεύσει από την ιστορία της, πρέπει να διεισδύσει στην κοινωνία του 21ου αιώνα, να υφάνει δεσμούς ακατάλυτους  με τις καταπιεσμένες τάξεις και τους πολλαπλά αποκλεισμένους, να διαφοροποιήσει και ν’ απλώσει τις ιδέες της, να ξαναδεί τις θεωρίες της, in situ και ιστορικά, να πολιτικοποιήσει τις πολλαπλές σύγχρονες αντιφάσεις και να στηρίξει το πολιτικό στρατηγικό της σχέδιο στη θεωρητική παραγωγή εντός και εκτός των τειχών της  –  άλλωστε η αριστερά δεν χρειάζεται τείχη, χρειάζεται να βγει από τη σημερινή αμορφία και να μορφοποιήσει τη θεωρία και την ιδεολογία της ως παράταξη που επαγγέλλεται την αλλαγή του κόσμου. « Είναι τα πρώτα βήματα μιας νέας εποχής και όπως πάντα αυτή αρχίζει με ιδέες και αρχές. Όχι με εκλογικές τακτικές», μας λέει πάλι ο Μπαντιού 4.

Η γέννηση και η πορεία του ΣΥΡΙΖΑ

Ο ΣΥΡΙΖΑ, λοιπόν, που ξεπήδησε από την εποχή της αθωότητας και της αντίστασης στο νεοφιλελευθερισμό του Κοινωνικού Φόρουμ, ήταν ένα βήμα εξόδου από τα επιμέρους οχυρά και συνάντησης στους δρόμους της αριστεράς του 21ου αιώνα. Παρ’ ότι διαμορφώθηκε στο έδαφος της κοινοβουλευτικής επιβίωσης του Συνασπισμού και περισπάστηκε από μικροκομματικές βλέψεις και γραφειοκρατικές αγκυλώσεις, κατάφερε, μετατοπίζοντας αριστερά την πολιτική κατεύθυνση του συνολικού χώρου, να ξεκινήσει το έργο της κοινωνικής παρέμβασης και των πολιτικών πρωτοβουλιών, που τον ανέδειξαν σε αναγνωρίσιμη, αυτόνομη και υπολογίσιμη πολιτική δύναμη αντιπολίτευσης, στην οποία η κοινωνία και  ιδιαίτερα οι νέοι έστρεψαν με ενδιαφέρον το βλέμμα τους.

Το νήμα κόπηκε όταν η δυναμική του κοινωνικού ενδιαφέροντος για τον ΣΥΡΙΖΑ, που έγινε ορατή μετά τις εκλογές του 2007, προσέκρουσε στην κομματική αναδίπλωση του Συνασπισμού αλλά και μικρότερων συνιστωσών. Δεν διαμορφώθηκαν τότε ο χώρος και οι τρόποι υποδοχής αυτής της μεγάλης διαθεσιμότητας. Γνωρίζουμε τα αντανακλαστικά της μικρομέγαλης αυτάρκειας του Συν., ο οποίος ξεκίνησε ακριβώς την κρίσιμη στιγμή καμπάνια εγγραφής μελών και πραγματοποίησε το φεστιβάλ του  χωρίς ούτε μια αναφορά στο ΣΥΡΙΖΑ. Αλλά είναι απορίας άξιο πως και άλλοι σύντροφοι, που ομνύουν στην επανάσταση και μιλούν στο όνομα της κοινωνίας, μπορεί να σκέφτονται με στερεότυπα και ν’ αναδιπλώνονται στην ασφάλεια της μικρής τους οργάνωσης όταν φτάνει η ώρα μιας μεγάλης πρωτοβουλίας. Όταν η κοινωνική αριστερά μας χτυπά την πόρτα.

Μπορούμε να ξαναπιάσουμε το κομμένο νήμα; Άγνωστο, τουλάχιστον αυτή τη στιγμή. Μπορούμε να επινοήσουμε τον ΣΥΡΙΖΑ που θα υπερβεί την κρίση με την ισότιμη συμμετοχή στην αποτίμηση της πορείας του και στις αποφάσεις για την ανάκτηση της δυναμικής του όλων ανεξαίρετα των μελών του   και όσων θέλουν να παρακολουθήσουν από απόσταση ασφαλείας τις διαδικασίες του; Ίσως, αλλά γι’ αυτό χρειάζεται μια κριτική αποδόμηση με θεωρητικά εργαλεία των μορφών οργάνωσης, οι οποίες παράγουν αυτά που ονομάζουμε φαινόμενα γραφειοκρατίας, μονοπρόσωπες ηγεσίες, αδιαφανή κέντρα αποφάσεων, εξουσιαστικές πρακτικές, παραγοντισμό, αυτονομημένες συλλογικές και ατομικές στρατηγικές και περιχαρακώσεις σε κομματικές οργανώσεις που εκλαμβάνονται ως πρωτοπορίες.

Η αχίλλειος πτέρνα της αριστεράς ήταν πάντα η δημοκρατία και οι σχέσεις εξουσίας στο εσωτερικό της. Το ταξίδι της στον 21ο αιώνα πρέπει να ξεκινήσει από την αναθεώρηση αυτής της αρνητικής κληρονομιάς. Ο ΣΥΡΙΖΑ, που φιλοδόξησε να γίνει ένα πρότυπο εγχείρημα συνάντησης, οφείλει να θεμελιώσει την ύπαρξή του σε δημοκρατικές και αντιεξουσιαστικές μορφές οργάνωσης.

Οργανώσεις της αριστεράς και κράτος

Ο σύγχρονος αυταρχικός κρατισμός και η συναινετική δημοκρατία αφορούν σημαντικές αλλαγές στο κράτος που, όπως το διατύπωσε ο Νίκος Πουλαντζάς, συμπυκνώνονται στην υπερβολική συγκέντρωση αρμοδιοτήτων στην εκτελεστική σε βάρος της κοινοβουλευτικής εξουσίας, στην οργανική σύγχυση των τριών εξουσιών  (εκτελεστικής, νομοθετικής, δικαστικής), στο δραστικό περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών του πολίτη απέναντι στην κρατική αυθαιρεσία, στην ενίσχυση της κρατικής βίας, στην αδιαφάνεια και αναδιάρθρωση κάθε κλάδου και μηχανισμού του κράτους και στη μαζική ανάπτυξη των παράλληλων κρατικών δικτύων δημόσιας, ημιδημόσιας ή παραδημόσιας υφής. Σ’ αυτές τις αλλαγές προστίθενται οι μετασχηματισμοί των πολιτικών κομμάτων και των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους, στους οποίους αναφέρομαι εκτενέστερα γιατί αφορούν ιδιαίτερα στο θέμα της οργάνωσης του ΣΥΡΙΖΑ.

Στο πλαίσιο της αυταρχικής συναινετικής δημοκρατίας, ο ρόλος των αστικών κομμάτων εξουσίας περιορίζεται. Μεταφέρεται στους κεντρικούς μηχανισμούς και απ’ αυτή την άποψη τα κόμματα δεν διαμεσολαβούν πια με άμεσο τρόπο λαϊκά συμφέροντα. Πρόκειται για τον όλο και πιο ενισχυμένο πολιτικό συγκεντρωτισμό του κρατικού μηχανισμού, «που εξηγεί και την τάση προς την προσωποποίηση της εξουσίας, στον ανώτατο ηγέτη της εκτελεστικής εξουσίας, να πούμε στην προσωποποιημένη προεδροκρατία»5. Η σταδιακή αποδυνάμωση των κομμάτων στο σύστημα εξουσίας έχει οδηγήσει στην αποδιάρθρωση του οργανωτικού τους ιστού και στη μετατροπή τους σε αμιγώς αρχηγικά κόμματα,  στα οποία τα εγγεγραμμένα σε ηλεκτρονική λίστα μέλη εναποθέτουν, με καθολική ψηφοφορία, στον αρχηγό την πολιτική, που ασκεί ανέλεγκτα στο όνομά τους.

Ταυτόχρονα ισχυροποιούνται και κυριαρχούν έναντι κάθε άλλου παραδοσιακού ιδεολογικού μηχανισμού του κράτους, τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, τα οποία υπερκεράζουν τα κόμματα, διεισδύουν στο συλλογικό φαντασιακό,  ανασκευάζουν την πραγματική ζωή και την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, αναπαράγοντας και διαχέοντας την κυρίαρχη ιδεολογία.

Τα κόμματα της αριστεράς δεν μένουν ανεπηρέαστα από τους προηγούμενους μετασχηματισμούς. Για παράδειγμα ο Συνασπισμός, παρ’ ότι διατηρεί την τυπική δημοκρατική εσωτερική του λειτουργία, έχει θεσμοθετήσει ένα είδος προεδρευόμενης δημοκρατίας και διαρχίας –ο πρόεδρος, η πολιτική γραμματεία – ενώ διατηρούνται παράλληλα άτυπα κέντρα αποφάσεων, τα οποία ισορροπούν αδιαφανώς και, ανάλογα με τις περιστάσεις, μετατρέπονται σε κέντρα ισχύος. Ο αρχηγισμός, που προωθείται στο όνομα της επίκλησης υποχρεώσεων απέναντι στο κυρίαρχο πολιτικό σύστημα, αναπαράγει τον συγκεντρωτισμό του αστικού κράτους εντός του κόμματος και παραπέμπει στην εποχή ακλόνητων γραμματέων των κομμουνιστικών κομμάτων, αν κι εδώ η ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα.  Η ιδεολογική αυτονομία του ενιαίου κόμματος παραμένει ευάλωτη γιατί, στο κενό διαμόρφωσης της αριστεράς ως μαζικής λαϊκής παράταξης με δικούς της θεσμούς και κουλτούρα, τα ΜΜΕ αναγορεύονται σε προνομιακό χώρο εκπομπής των κομματικών ιδεών και θέσεων.  Η πολιτική φυσιογνωμία του κόμματος είναι ασαφής καθώς υπόκειται  στην κατάφωρη παραβίαση των αποφάσεων που πλειοψηφούν  από την ανανεωτική τάση, η οποία παρ’ ότι μειοψηφία ενισχύεται προκλητικά από τα μίντια γιατί οι απόψεις της θεωρούνται συμβατές με τις κυρίαρχες. Η αδυναμία ελέγχου των αντιδημοκρατικών εκτροπών στις εκπροσωπήσεις δεν αποτελεί τυπικό αλλά βαθύτατα ιδεολογικό και πολιτικό πρόβλημα, που εδράζεται στην προνομιακή δημόσια παρουσία των ηγετικών στελεχών και όχι στον απαράβατο δημοκρατικό κανόνα της ισότητας των μελών άρα και της κατανομής των εκπροσωπήσεων σε όλους κατά περίπτωση, ανάλογα με το έργο που επιτελούν. Η πλούσια παραγωγή των πολλών μένει αθέατη στο δημόσιο χώρο, πλην του χώρου όπου συγκεκριμένα εκδηλώνεται.

Το δημοκρατικό έλλειμμα του ΣΥΡΙΖΑ είναι διαφορετικής τάξης αλλά της ίδιας αφετηρίας. Στην ουσία, ο ΣΥΡΙΖΑ λειτούργησε ως εκλογικός μηχανισμός στη βάση γενικών πολιτικών αποφάσεων, οι οποίες, όμως, δεν μετατρέπονταν σε καθημερινή πολιτική και στη λήψη των οποίων ο κόσμος του δεν συμμετείχε  δια ζώσης παρά εμμέσως, με τη μεσολάβηση των συνιστωσών, διαδικασία που εξ’ ορισμού αποκλείει τους μη ενταγμένους  αλλά και την πολιτική  όσμωση όλων με όλους. 

Γιατί είναι δημοκρατικό τα μέλη των συνιστωσών ν’ αντιπροσωπεύονται πάντα από τις ηγεσίες τους και να μην συνδιαμορφώνουν κοινά επίδικα ; Η πράξη απέδειξε ότι στις περιπτώσεις που υπήρξε πολιτική συνύπαρξη «στη βάση» είχαμε θεαματικά αποτελέσματα. Άλλωστε, εδώ ακριβώς οικοδομήθηκαν οι δεσμοί συντροφικότητας και αλληλεγγύης ανάμεσα στους ανθρώπου που σήμερα, ανεξαρτήτως προέλευσης, υπερασπίζονται το κοινό μας σπίτι. Όσοι φοβούνται ότι μια δημοκρατική μετεξέλιξη του ΣΥΡΙΖΑ θα οδηγήσει σε παιγνίδι συσχετισμών και, κυρίως, όσοι επισείουν αυτό το φόβητρο για να κάνουμε πίσω στις αναγκαίες δημοκρατικές τομές, βρίσκονται εκτός πλαισίου μιας σύγχρονης αριστεράς. Εν τέλει η λογική του ελέγχου της κατάστασης – μήπως ξεφύγει η «γραμμή»- οδηγεί σε εξουσιαστικές αντιλήψεις  στις σχέσεις εντός του ΣΥΡΙΖΑ και κατ’ επέκταση στις σχέσεις με την κοινωνία σήμερα ή/και αύριο αν ποτέ πραγματοποιηθεί η σοσιαλιστική αλλαγή.

«Πώς να συλλάβουμε έναν ριζικό μετασχηματισμό του Κράτους συναρθρώνοντας τη διεύρυνση και το βάθεμα των θεσμών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και των ελευθεριών (που ήταν και μια κατάκτηση των λαϊκών μαζών) με την ανάπτυξη των μορφών άμεσης δημοκρατίας στη βάση και τη διασπορά αυτοδιαχειριστικών εστιών, αυτό είναι το βασικό πρόβλημα ενός δημοκρατικού δρόμου προς τον σοσιαλισμό και ενός δημοκρατικού σοσιαλισμού»6. Αυτή είναι η πολιτική διαθήκη του Νίκου Πουλαντζά και παραμένει επίκαιρη, όπως και το ερώτημα :  μπορούμε ν’ αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς ν’ αλλάξουμε κατ’ εικόνα και ομοίωση του κόσμου που επαγγελλόμαστε την ίδια την αριστερά;          

Τι να διορθώσουμε

Όλοι και όλες επισημαίνουν στις συζητήσεις των ημερών πολλά που πρέπει να διορθωθούν  και συνδέονται με το αρνητικό εκλογικό αποτέλεσμα ή με προγενέστερα προβλήματα. Θεωρώ ότι το μείζον θέμα που έχει προτεραιότητα για να θεμελιώσουμε στο εξής σε στέρεο έδαφος την μελλοντική πορεία του ΣΥΡΙΖΑ είναι η δημοκρατική του ανασυγκρότηση. Τα περισσότερα από  αυτά που τίθενται σήμερα ανάγονται σε πρώτη ή τελευταία ανάλυση σε θέματα δημοκρατίας και εξουσιαστικών σχέσεων (πχ. η πολιτική στις Ευρωεκλογές με ελάχιστες αναφορές στην Ευρώπη, η  κυριαρχία της μειοψηφίας του ΣΥΝ στα ΜΜΕ, η αυτονόμηση των ηγετικών στελεχών στην εκφορά πολιτικών θέσεων, οι αλλαγές στη γραμμή κατά περίσταση, οι συγκρούσεις που φαίνονται στην κοινωνία σαν μάχες μηχανισμών ή για τις καρέκλες , κ.τ.λπ.).

Ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα υπάρξει.

Το ίδιο και η αριστερά.

1.     Από το κείμενο του Σάββα Μιχαήλ: Σταλινισμός, λογοτεχνία, δίκες της Μόσχας,

        Βιβλιοθήκη Ελευθεροτυπίας, τεύχος 527 , 7/11/2008

2 ,4  Από τη συνέντευξη του Αλέν  Μπαντιού στην Ελένη Τσερεζόλε , Αυγή , Κυριακή 21/6/2009

3.     Τάκης Σινόπουλος, Το Χρονικό

5, 6   Νίκος Πουλαντζάς, Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός