«  ΕΔΟΞΕΝ  ΤΗ  ΒΟΥΛΗ  ΚΑΙ  ΤΩ  ΔΗΜΩ  »

της Ελένης Πορτάλιου

Η ελευθερία, η ισότητα, η δικαιοσύνη δεν είναι μύθοι. Δεν είναι επίσης ούτε «καντιανές ιδέες» , πολικοί αστέρες που καθοδηγούν τον πλου μας αλλά τους οποίους εξ’ ορισμού δεν τίθεται θέμα να τους προσεγγίσουμε. Η ελευθερία, η ισότητα, η δικαιοσύνη μπορούν να  πραγματοποιηθούν όντως στην ιστορία. Αυτό έχει γίνει.

Κορνήλιος Καστοριάδης

Αν υπάρχει κάτι βαθύτατα ουσιαστικό στην ελληνοδυτική, την ευρωπαϊκή – με την πολιτιστική και όχι τη γεωγραφική έννοια του όρου – παράδοση , είναι η αποδοχή της αστάθειας του κόσμου και των κοινωνικών και πολιτικών θεσμών και η δυνατότητα των ανθρώπων να θέτουν σε αμφισβήτηση το παρελθόν τους, να στοχάζονται πάνω στις δικές τους και τις άλλες κοινωνίες και να αναλαμβάνουν το ιστορικό ρίσκο της ανατρεπτικής πράξης.

«Έδοξε τη βουλή και τω δήμω» : οι άνθρωποι μπορούν να αυτοκυβερνώνται σύμφωνα με αυτό που νομίζουν ορθό οι ίδιοι και όχι μια υπέρτατη θεϊκή ή ανθρώπινη δύναμη.

Αλλά η «ευρωπαϊκή» παράδοση είναι αντιφατική, γιατί στην αθηναϊκή δημοκρατία, τις ελεύθερες κοινότητες, τη γαλλική επανάσταση , την κομμούνα, τα σοβιέτ και τα εργατικά συμβούλια, αντιπαρατίθενται η σφαγή των Μηλίων, η Ιερά Εξέταση, το Άουσβιτς και το Γκουλάγκ.

Οι μεταπολεμικές δυτικές ευρωπαϊκές δημοκρατίες βασίστηκαν, τουλάχιστον εν μέρει, στην επινοημένη ιδέα του «δημόσιου» σε αντίθεση με το «ιδιωτικό» , σ’ έναν πολιτισμό εξαιρετικό, που οικοδομήθηκε δύσκολα μέσα στο χρόνο , ως αποτέλεσμα μαζικών λαϊκών πρωτοβουλιών και αγώνων. Αυτός ο πολιτισμός αφορά σε θεσμικό επίπεδο, από τη μια την άσκηση της λαϊκής κυριαρχίας και των δημοκρατικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο του έθνους – κράτους, και από την άλλη βασικές κοινωνικές προϋποθέσεις της νομικοπολιτικής ισότητας, δηλαδή εργασιακά και κοινωνικά δικαιώματα  – ό,τι αποδίδεται σήμερα σχηματικά με τον όρο κοινωνική Ευρώπη από τη σκοπιά των κυριαρχούμενων τάξεων και  ομάδων.

Εξ’ άλλου , οι μεγάλες εργατικές και λαϊκές εξεγέρσεις στις χώρες του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού», αν και γνώρισαν άγρια καταστολή από τα ανελεύθερα καθεστώτα της ανατολικής Ευρώπης, σηματοδότησαν, επίσης, το κοινό δημοκρατικό σπέρμα της ευρωπαϊκής παράδοσης, που οδηγεί από την αμφισβήτηση της κατεστημένης τάξης στην κινητοποίηση για την ανατροπή της.

Τα κοινωνικά κινήματα και οι πολιτικές οργανώσεις της αριστεράς διαμορφώθηκαν μέσα σ’ αυτή την ευρωπαϊκή χοάνη, που περικλείει τη δυνατότητα διαρκούς αναίρεσης τόσο των θεσμικών στερεότυπων όσο και των κοινωνικών επίδικων μέσα στις διχασμένες ταξικές κοινωνίες των ευρωπαϊκών χωρών. Η αριστερά ήρθε στο ιστορικό προσκήνιο μαζί με τους αποκάτω, τον απλό λαό.  Οι κομμουνάροι , οι ξεβράκωτοι, οι επαναστάτες των εργατικών συμβουλίων, οι αντιφασίστες, οι φεμινίστριες, οι στρατευμένοι των νέων κοινωνικών κινημάτων, έγραψαν την δική τους ευρωπαϊκή ιστορία. Το μέλλον της ευρωπαϊκής ηπείρου, της ενιαίας δημοκρατικής και σοσιαλιστικής Ευρώπης παραμένει ανοιχτό.

Σήμερα, αν και τα πέτρινα χρόνια της εξάπλωσης του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού πάνω στα συντρίμμια των κατακερματισμένων αντιστάσεων έχουν περάσει, τα οράματά μας δεν στοιχειώνουν τη γηραιά ήπειρο. Δεν είναι ο Μαρξ, ούτε καν ο Ντιρκέμ, που ανακαλούνται στο λόγο που κυριαρχεί, αλλά ο Χόμπς και οι ατομιστικές θεωρίες του ηθικού ατόμου, σε βάρος της κοινωνικής παράδοσης της συλλογικής ύπαρξης του ανθρώπου και του πολίτη.

Σ’ αυτή την ασταθή και, πάντως, ευάλωτη πλανητική σκέψη ανοίγουν ρωγμές τα κοινωνικά κινήματα. Ό,τι γίνεται σήμερα στο Ροστόκ έγινε χθες στη Νίκαια , την Πράγα, τη Γένοβα , τις Βρυξέλλες , τη Φλωρεντία. Η αμφισβήτηση και η εξέγερση ενεδρεύουν στους μικρούς και μεγάλους αγώνες, που υφαίνουν καθημερινά ιστορικά, νέα και νεότατα κοινωνικά κινήματα στην Ευρώπη.

Τα κινήματα, όπως λέει ο Μπουρντιέ, ανθίστανται στην πολιτική της αποπολιτικοποίησης, δηλ. στην πολιτική που αντλεί ασύστολα από το λεξιλόγιο της ελευθερίας, του φιλελευθερισμού, της απελευθέρωσης και της απορρύθμισης, έχοντας στόχο να προσδώσει μια επίφαση μοιραίας επικυριαρχίας στους οικονομικούς καταναγκασμούς, τους οποίους δεν υποβάλλει σε κανέναν απολύτως έλεγχο.

Τα κινήματα ανθίστανται στους εξουσιαστικούς μηχανισμούς, ανακαλούν στη συλλογική τους μνήμη αμεσοδημοκρατικές παραδόσεις, εμφανίζονται ξαφνικά σε όλες τις αντιφάσεις ενός συστήματος, που από την παντοκρατορία του στη σφαίρα της παραγωγής εισβάλει και λεηλατεί κάθε πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης, μετατρέποντας σε εμπορεύματα βασικές εκφράσεις του ανθρώπινου βιόκοσμου.

Τα κινήματα απορρίπτουν έμπρακτα την  αγοραία κοσμοαντίληψη   του ανταγωνισμού, που βλέπει τους αδύναμους κοινωνικά ως απόβλητα και τις εξεγέρσεις ως ανομικές πράξεις.

Η ευρωπαϊκή αριστερά, αυτή που θέλει ν’ αλλάξει την Ευρώπη  και όχι να τη συνδιαχειριστεί , αν και αιμοδοτεί με τους καλυτέρους ανθρώπους της τα κινήματα , αν και δημιουργεί στιγμιαία γεγονότα από το μέλλον της επαναθεμελίωσής της, ζει ακόμα στον απόηχο της ιστορικής της ήττας. Σε μια εκ βάθος συζήτηση που γίνεται και πρέπει να συνεχιστεί, με παρρησία και αμεροληψία, χωρίς αριστερίστικη αμετροέπεια αλλά και χωρίς βολικές συστημικές  αναδιπλώσεις , θα έπρεπε , νομίζω,  να αναστοχαστούμε, μαζί με τα κοινωνικά επίδικα, την έννοια της δημοκρατίας μέσα στην ίδια την αριστερά : τις σχέσεις με τα μέλη και τον κόσμο της, τις σχέσεις μεταξύ των πολιτικών υποκειμένων που τη συνθέτουν, τη γραφειοκρατική υλικότητα των μηχανισμών της, τη δυσανεξία απέναντι στο μη συμβατικό και πολλά άλλα συναφή, που  συνδέονται ευθέως με το πολιτικό και κοινωνικό της σχέδιο.

Απ’ αυτή τη σκοπιά, η ευρωπαϊκή αριστερά πρέπει να σκύψει στην υλική και ηθική παραγωγή των σύγχρονων κοινωνικών κινημάτων. Χωρίς να είναι κοινωνίες αγγέλων, έχουν αμφισβητήσει ένα μεγάλο μέρος από τη σημερινή της φυσιογνωμία. Διαθέτουν συχνά πάθος και αθωότητα, ανιδιοτέλεια και δημιουργικές εμμονές. Απεχθάνονται τον καθωσπρεπισμό, την άνευ ουσίας αναπαραγωγή πολιτικών μηχανισμών και πολιτικών προσώπων. Δεσμεύονται και αφοσιώνονται όταν ανακαλύπτουν νόημα στη δράση τους.

Αν η ευρωπαϊκή παράδοση εμπεριέχει ιστορικά την αντίληψη  της δυνατότητας ανατροπής , ανά πάσα  στιγμή, των δεδομένων στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, γιατί να μην ισχύει το ίδιο και για τις κοινότητες της αριστεράς ;